گفتگو پیرامون ضرورت آموزش مباحث محیط زیستی در برنامه ی طلوع از شبکه چهار سیما
دوشنبه 6/11/1393 – ساعت 30/8 الی 9 صبح
پس از گفتگویی که در برنامه ی زنده ی طلوع در روز دوشنبه 17 آذر با موضوع "طرح مدارس جامع محیط زیستی" داشتیم، با دعوت مجدد از سوی شبکه چهار سیما ،در برنامه ای تحت عنوان"ضرورت آموزش محیط زیست" شرکت کرده و ضمن پاسخ به پرسش های مجری ،گپ و گفتی با مخاطبان این شبکه که تماشاگران آن اغلب افراد تحصیل کرده و اهل دانش و اندیشه هستند، رخ داد که حاصل آن را در زیر می خوانید:
- بطورکلی آموزش چگونه باید باشد وچه ویژگی هایی داشته باشد تا اثرگذار باشد ؟ نخست باید یک نکته ی مهم را یادآور شوم وآن اینکه آموزش خود یک هدف نیست بلکه یک ابزار کلیدی است برای اینکه درمخاطب نسبت به آنچه قبل از آموزش داشته تغییر رفتار ایجاد کند .این تغییر ابتدا باید در دانش فرد یادگیرنده اتفاق بیفتد سپس درنگرش او و درآخر منجر به تغییر رفتار در وی شود،تغییر رفتاری که شیوه ی زندگی(لایف استایل) اورا دگرگون کند واین تغییررفتار فردی، به تغییر رفتار عمومی بیانجامد و درنتیجه جوامع بتوانند به پایداری در ابعاد اقتصادی، اجتماعی،سیاسی و اکولوژیک دست یابند .
نکته ی قابل توجه دیگر اینکه آموزش باید با استفاده از روش های جذاب و به شکلی منتقل شود که درفرد یادگیرنده ،انگیزه ایجاد کند.انگیزه شاید پرقدرت ترین، محکم ترین و شاید خلل ناپذیرترین نیروی محرک انسان ها برای انجام هرکاری است ودر عین حال دشوارترین فرآیند درمسیر ثمربخشی آموزش است . خود من در زمانی که خستگی و بی انگیزه گی ،کم کم داشت بر فعالیتم سایه می انداخت،با شرکت دریک دوره ی آموزشی سه روزه که در دفترما تدارک دیده شده بود، و مهارتی که مدرسان آن دوره در انتقال مباحث و مطالب خود داشتند،نه تنهابردانش من افزوده شد بلکه آن هاتوانستند انگیزه ی تلاش و کوشش را درمن زنده کرده و در ذهن من خاطره ی بیادمادنیی از آن دوره باقی بگذارند .
نکته ی دیگر اینکه باید امکان دسترسی همه ی بخش های جامعه به آموزش وآگاهی درزمینه ای که می خواهیم آموزش بدهیم را بتوانیم فراهم بیاوریم و برای گروه های سنی مختلف و انواع مخاطبان، با زبان خاص آن سن وآن گروه وبه روش های متناسب ،آموزش بدهیم.
در مجموع، تمام این موارد به شکل یک زنجیر به هم پیوند خورده و یک فرآیند موفق آموزشی را می سازد .
- عوامل موثربرفرهنگ سازی در حوزه ی محیط زیست چیست و این فرهنگ سازی چه تاثیری دارد و اصولا چگونه باید صورت بگیرد ؟ مباحثی که شما مطرح می کنید بسیار گسترده ونیاز زمان کافی برای گفتگو دارد ولی بطور خلاصه ابتدا تعریف ساده و همه فهمی از فرهنگ ارایه کنم آنگاه به عوامل موثر بپردازیم. فرهنگ را می توان تمام آموزه های بشری دانست که به انسان یک توانایی ویژه برای سازگاری،حفظ و استفاده از محیط را می دهد. نکته ی دیگر اینکه وقتی از عبارت فرهنگ سازی استفاده می کنیم ، بیشتر گروه سنی کودک را در نظر داریم که می توان برای آنها فرهنگی را ساخت اما درباره ی بزرگترها، فرهنگی وجود دارد که اگرایراد دارد باید اصلاح شود که بسیارهم کار دشواری است و درهردو بخش ، بقول دانش آموزان نقش آموزش" واضح و مبرهن" است .
ازعوامل موثر بر فرهنگ سازی درحوزه ی محیط زیست می توان از آموزش(از سطوح پایین آموزشی یعنی خانواده ها و مهدکودک تا بالاترین سطح یعنی دانشگا ه ها وبه شکل رسمی و غیر رسمی) ،وضع قوانین و مقررات خاص حفاظت از محیط زیست وجرایم بازدارنده به صورت جامع و جدی،توجه به آداب و رسوم و مذهب جامعه که حفظ محیط زیست دردرون آن تحقق پیدا می کند،برنامه ریزی علمی برخاسته از نیازسنجی علمی در تعیین گروه های مخاطب و روش های آموزشی مناسب با نیازسنجیده شده ، نام برد.
نکته ی مهمی که باید به آن تاکید کنم این است که هرآموزه ای برای تبدیل شدن به فرهنگ،نیازمند یک فرآیند مستمروپایدار است تا در مدت زمان نسبتا طولانی نهادینه شود.به همین دلیل است که درکشورهای پیشرفته که سال هاست روی مساله ی محیط زیست خود،تمرکزکرده اند امروز نتیجه گرفته اند و ما متاسفانه دیر شروع کردیم و طبیعی است که امروز شاهد این رخدادهای نامبارک هستیم.واکنون باید همه ی دستگاه ها ، نهادها،صداوسیما، آموزش وپرورش، وزارت علوم، وزارت ارشاد، مطبوعات ورسانه های جمعی ،شبکه های اجتماعی،نویسندگان ورزشکاران،هنرمندان،ائمه ی جمعه وروحانیون همه و همه باید خود را مسوول دانسته و ما را یاری کنند.
- آموزش دربحث فرهنگ سازی چقدرو چگونه می تواند نقش ایفا کند؟ خواستگاه رفتار تک تک افراد یک جامعه تحت تاثیر عوامل گوناگونی است که برآیند ویژگی های شخصیتی ،تجارب وآموزش هایی است که دیده اند. وقتی رفتار فردی افراد جامعه با آموزش های درست و بهنگام ،بصورت طبیعی و صحیح شکل بگیرد می توانیم انتظار داشته باشیم که رفتار گروهی آنها هم در اجتماع قابل قبول و موجه باشد و به این ترتیب افرادی که فرهنگ یک جامعه را می سازند تربیت می شوند.همچنین برکسی پوشیده نیست که در این ساختار رفتاری بعداز وراثت،آموزش مهم ترین نقش را ایفا می کند بنابراین سرمایه گذاری دربخش آموزش در سیاستگذاری های کلان کشور، بسیار ضروری و لازم است .
آموزش اگر از ویژگی هایی که در ابتدای سخن گفتتم برخوردار باشد،در میان مدت و بلند مدت می تواند افکار عمومی را به گونه ای شکل بدهد که خود مردم در جامعه ،طبیعت و منابع طبیعی وسرمایه های ارزشمند محیط زیست خودشان را کنترل ،پایش ، ارزیابی و حفاظت کنند و رفتارهای همدیگر را اصلاح کنندو درمورد دغدغه های محیط زیستی به هم تذکر بدهند و پیوسته این موضوعات را رصد کنند.آن وقت است که دیگر نمی توان هر تصمیمی که سازگار با محیط زیست نباشد را درکشور اجرا کرد چراکه مردم آن را از سیاستگذاران و دولتمردان خود مطالبه می کنند و اصلا خود برنامه ریزن و سیاستمداران، چنین تصمیماتی را اتخاذ نمی کنند چراکه آنها نیز در بستر چنین فرهنگی زندگی کرده اند و این نقطه ی آرمانی ما در خانواده ی بزرگ محیط زیست است .
- در سازمان حفاظت محیط زیست، شما در دفترآموزش برای آموزش چه کرده اید؟ برای بینندگان عزیز این برنامه بگویم و بدانندکه آموزش هزینه نیست بلکه یک سرمایه گذاری پرسود است اما ازآنجاکه حاصل آن مانند محصول یک کارخانه که مواد اولیه وارد آن می شود و یک محصول مشخص ازآن خارج می شود که ما آن را خریداری کرده و به منزل می بریم و از آن استفاده می کنیم،نیست،و گاه مشاهده ی نتایج آن سال ها طول می کشد،به نظرهزینه کرد می رسد و مورد غفلت سیاستگذاران قرار می گیرد، درحالی که بهترین و پایدارترین سرمایه گذاری است. همانگونه که درکشورهای پیشرفته ی دنیا ، رویکرد به آموزش چنین است و منابع مالی و اعتباری، نیروی انسانی متخصص و ساختار تشکیلاتی لازم برای آن دیده می شود.
ازینرو متاسفانه به تناسب افرادی که در مقاطع زمانی مختلف ،در راس هرم تصمیم گیری در سازمان قرارگرفته اند، رویکردهای متفاوتی وجود داشته که این فراز و فرودها و عدم استمرار و پایداری در جدی گرفتن امرآموزش، آفت موفقیت در تحقق اهداف ما دردفتر بوده است .درچند سال گذشته که تقریبا منابع مالی کارآمدی به موضوع آموزش اختصاص نمی یافت اما خوشبختانه در دولت یازدهم، اتفاقات خوبی در تخصیص اعتباررخ داده است و ما با استفاده از این فرصت گرانبها، وظایف ذاتی دفتر را در دو بخش آموزش های رسمی و غیررسمی ،با رویکرد جدیدی دنبال می کنیم. برای انجام این آموزش ها سازوکارهایی فراهم کرده ایم که یکی ازآنها تفاهم نامه ای است که خانم دکتر ابتکار وآقای دکتر فانی برای همکاری مشترک بین دو دستگاه امضا کرده اند و دراین تفاهم نامه،توافقاتی صورت گرفته از جمله ورود مباحث محیط زیستی به کتاب های درسی که تا کنون در تعداد زیادی از کتاب ها این اتفاق افتاده و همچنان ادامه دارد وهمکاری 56 هزار معلم مازاد درآموزش محیط زیست به کودکان و نوجوانان در طرح مدارس جامع محیط زیستی ، پس از گذراندن دوره های لازم .
دوم آموزش حدود 800 محیط بان که در حال گذراندن دوره های آموزشی بدو خدمت هستند و این کارهم مدت ها به دلیل مشکلات مالی وباورهای مدیریتی ،متوقف مانده بود در حالیکه برخی از اتفاقات ناگواری که در حوزه ی وظایف محیط بانان دلسوز و پرتلاش ما می افتد،گاهی ناشی از نداشتن مهارت و دانش کافی است.
سوم برای بهره مندی از ظرفیت خوب سازمان های مردم نهاد در آموزش جوامع محلی و سایر اقشار مردم نیز خوشبختانه ارتباطات خوبی با آنها برقرار کرده ایم و کمک موثری در بسیاری از فعالیت های محیط زیستی دارند، در حالیکه این ارتباطات برای مدت ها ضعیف شده بود.نمونه ی بازر آن در کمک به احیای تالاب منطقه ی کانی برازان در آذربایجان غربی و تالاب گندمان در چهارمحال و بختیاری است که سمن های محیط زیستی با حضور در میان مردم و آموزش و توجیه علمی وضعیت منطقه ، با کمک اهالی بومی منطقه ، از خشک شدن آنها جلوگیری کردند.مشاهده ی چنین نتایج قابل توجهی ،مارابه آینده ی راهمان البته در صورت انجام کارهای خردمندانه، امیدوار می کند.
فعالیت های دیگری در راستای آموزش های غیر رسمی و غیر مستقیم از جمله برگزاری جشنواره های مختلف با رویکرد آموزشی وهمچنین تشویق وترغیب مخاطبان انجام می دهیم. بطور مثال درسال جاری دو جشنواره ی"محیط زیست درآموزه های رضوی"را برای سومین سال متوالی ذیل دوازدهمین جشنواره ی بین المللی امام رضا(ع) و نخستین جشنواره ی"کتاب سال محیط زیست"برگزار کردیم .هدف ما از برگزاری جشنواره ی محیط زیست درآموزه های رضوی، در واقع فرصت بهره مندی از ظرفیت آموزه های مذهبی ، روش زندگی و دستورات بزرگان دینی ، روحانیون ، ائمه ی جمعه و جماعات بود که کمتربه آن توجه شده واین کوتاهی و قصور درواقع متوجه ماست درحالیکه ذخایر غنی درارتباط با محیط زیست و الگوهای مصرف و شیوه ی بهنجار زندگی در باورهای دینی و مذهبی مردمان این سرزمین وجود دارد که می تواند درفرهنگ سازی و یا اصلاح فرهنگی درجامعه ، نقش آفرینی کند.در برگزاری جشنواره ی کتاب سال محیط زیست هم بدنبال تشویق وتقدیراز فعالان فرهنگی و به عبارتی فرهنگ سازی در حوزه محیط زیست بودیم .
تاکید مهمی که می خواهم تکرار کنم این است که لازمه ی موفقیت و به ثمر نشستن این رویکرد و این باور و این نگاه ،استمرارآن است .آموزش و فرهنگ سازی یک شبه، یک ساله وچندساله اتفاق نمی افتد ودرخت آن با زمان آبیاری می شود، رشد می کند و میوه می دهد و نیاز به سرمایه گذاری مادی و معنوی مستمر و پیگیر به همراه صبر و شکیبایی دارد.
- به عنوان سوال آخر که یک دقیقه زمان داریم در خصوص اخلاق محیط زیستی مایل هستید مطلبی اضافه کنید؟ اخلاق محیط زیستی مبحث بسیار جذاب و شیرین و در عین حال مفصلی است که پیشنهاد می کنم در برنامه های دیگرو با حضور متخصصان آن به این موضوع بپردازید و فکر می کنم مورد توجه بینندگان شما قرار بگیرد.درپایان از شما بخاطر اختصاص وقت این برنامه به آموزش محیط زیست و از بینندگان محترم بخاطرتماشای این گفتگو تشکر می کنم .
