پارک ملی نایبند به عنوان یک منطقه حفاظتشده سازمان حفاظت محیط زیست ایران در استان بوشهر، شهرستان عسلویه در سواحل خلیج فارس است. وجود تپههای مرجانی جهت غواصی، تخمگذاری و جوجه آبزی لاکپشتان دریایی که در کمتر نقطهای از سواحل صورت میگیرد، باعث جلوه بخشیدن به این منطقه در میان سواحل خلیج فارس شده است.
منطقه حفاظتشده نایبند در استان بوشهر که نقطه اتصال کوههای عسلویه به دریای خلیج فارس است، با داشتن پوشش گیاهی مناسب و حیات وحش متنوع جلوهای زیبا از طبیعت کوه و دریا را در سواحل آبی و خشکی خلیج فارس به وجود آورده است. پیشروی خشکی در دریا که به دماغه نایبند معروف است موجب تشکیل خلیجی کوچک به نام نایبند شده است که در ۳۲۰ کیلومتری جنوبشرق بوشهر واقع است و در عصر آلبویه از مهمترین مراکز صید و تجارت مروارید در ایران بوده است.
خلیج نایبند، کرانهها و سواحل خشکی آن اکنون از مناطق مهم حفاظت شده کشور است که ۴ هزار و ۱۳۰ هکتار وسعت دارد.
اگرچه اکنون خبری از مروارید و صید و تجارت آن در خلیج نایبند نیست، اما مرواریدها جای خود را به گوهرهای گرانبهای حیات وحش و محیط زیست داده است و این منطقه حفاظت شده زیباترین منطقه ساحلی در طول سواحل خلیج فارس است. منطقه حفاظتشده و خلیج نایبند با جنگل های همیشه سبز حرا و کوههای پیوسته به دریا با پوشش گیاهی مناسب یکی از ارزشمندترین زیستگاههای دریایی و حیات وحش را در خلیج فارس به وجود آورده است.
پارک ملی نایبند در استان بوشهر واقع است. پارک ملی دریایی نایبند با مساحت ۴۹۸۱۵ هکتار در دو استان بوشهر (بخش عسلویه شهرستان کنگان) و هرمزگان (شهرستان پارسیان بخش کوشکنار) قرار دارد.
در لغت نامه دهخدا آمده است:
نایبند از دهات دهستان تمیمی بخش کنگان شهرستان بوشهر است، در ۸۵ گزی جنوبشرقی کنگان و ۵ هزار گزی جاده شوسه سابق کنگان به لنگه در جلگه گرمسیری در ساحل دریا واقع است و ۲۱۶ تن سکنه دارد. آبش از چاه ومحصولاتش غلات، خرما و تنباکو و شغل مردمش زراعت است.
منطقه نایبند شامل:
خلیج نایبند
منطقه حفاظت شده نایبند
جنگلهای حرای حوزههای عسلویه
بساتین و هاله
تاریخچه نایبند
بدون تردید نایبند یکی از زیباترین مناطق ساحلی در طول سواحل خلیج فارس به شمار میرود . آثار بجا مانده از بندر تاریخی نایبند و در دماغه نایبند، حاکی از پیشینه تاریخی طولانی منطقه است . بررسی آثار، نشان میدهد این بندر در عصر آلبویه یکی از بنادر مهم و از مراکز عمده صید و تجارت مروارید خلیج فارس بوده است.
این منطقه با فرماسیون تپه ماهوری و کوهستانی با هدف حفظ و حراست از اکوسیستم کم نظیر و سیمای فیزیوگرافیک منحصربهفرد و ارزشهای زیستگاهی برای کل و بز، قوچ و میش، جبیر و جیرفتی بهعنوان گونههای حفاظت شده طبق مصوبه شماره ۱۰۶ مورخه ۷/۹/۵۷ از سوی شورای عالی حفاظت محیط زیست بهعنوان منطقه حفاظتشده نایبند انتخاب و معرف شد.
متعاقب آن جهت حفاظت از جنگلهای حرا خلیج نایبند و در راستای حفاظت از ده درصد جنگلهای کشور بخشی از سواحل و خورهای خلیج نایبند از سوی شورای عالی بهعنوان منطقه حفاظت شده انتخاب شد. خلیج نایبند بهعنوان یکی از ارزشمندترین زیستگاههای دریایی خلیج فارس به همراه بخش وسیعی از مناطق حفاظت شده نایبند و حرای خلیج نایبند در بیست و چهارمین جلسه شورای عالی حفاظت محیط زیست به پارک ملی دریایی ارتقاء و تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفت.
پوشش گیاهی نایبند
پوشش گیاهی پارک ملی نایبند شامل اجتماعات حرا و سایر گیاهان آبزی نظیر علفهای دریایی و جلبکها در اکوسیستمهای ساحلی و گیاهان مقاوم شورپسند نظیر گز، علف شور، شصت عروسان و خار شتر در مناطق به دور از ساحل است. از سایر گونههای گیاهی در ارتفاعات و دشتهای مرتفع میتوان، کنار ، کهور ایرانی، انجیر معابد، انار شیطان، استبرق، قیچ، دافنی و صبرزرد و… را نام برد. درختان حرا در حوزههای نایبند مهمترین جامعه گیاهی منطقه را تشکیل میدهد. این جامعه در سواحل گلی دارای جریان جزر و مدی آرام میروید. استان بوشهر شمالیترین رویشگاه درختان حرا در خلیج فارس است. جنگلهای حرا جز با ارزشترین زیستگاههای ساحلی است و نقش زیست بومهای خشکی و دریایی ایفاد میکند. لازم به یادآوری است درختانی نظیر انجیر معابد با تنههای تنومند و درختان حرا (مانگروها و چندل) با داشتن ریشههای آویز در آب شناورند.
جنگل حرا
جنگل حرا یکی از شگفتیها و زیباییهای طبیعت خلیج فارس در پارک ملی دریایی نایبند است آب آرام و بی صدا در لابهلای سرشاخههای همیشه بهار و سرسبز این درختان آرامیده است و تنها موجی که بر دل صاف و شفاف آب نقش میبندد و موجی است که از حرکت قایق روی آن نقش میگیرد. رقص درختان زیر آب در هنگام مد، و آمدوشد پرندگان دریایی هنگام جزر، یکی از بکرترین صحنههای خلقت است که برای همیشه در ذهن باقی میماند.
سواحل جنوبی ایران با مناطق خشک و دریایی و آب شور شناخته شده است، اما نکته شگفتانگیز این منطقه گیاهی است که بینیاز به آب شیرین روییده میشود. به روایتی این گیاه اسطورهای از اشک چشم حضرت آدم (ع) روییده است.
حرا دارای برگهای سبز، چند ساله، پایا و نوعی ریشههای هوایی فراوان است که به طور عمودی از لجن بسته خارج میشود و عمل تنفس و هواگیری انجام میدهد. فصل گلدهی آنها در ماههای اسفند و اردیبهشت انجام میشود. از مشخصات این گیاه آن است که دانههای آن قبل از پراکنده شدن، قسمتی از رشد خود را در داخل میوه انجام میدهد و زمانی که تخم گیاه در آب قرار گیرد پوست آن باد میکند و شکافته میشوند. در کنار این گیاهان جانداران دوزیستی زندگی میکنند که با ایجاد سوراخهایی تهویه را در سطح فوقانی گلولای میسر میسازند. گِل خورک (Gel Khorak) از سخت پوستان ریز یا آبزیان کوچک و همچنین گیاهان تغذیه میکنند. در عین حال خود نیز طعمهای برای بسیاری از پرندگان و ماهیان شکاری در زیستگاههای حرا در پارک ملی دریایی نایبند محسوب میشود. این امر باعث نظم در چرخه زنجیره غذایی موجودات این جنگلها است. شدت برخورد امواج در محدوده جنگلهای حرا ملایم هستند و عمل جزر و مد به آسانی صورت میگیرد و به صورتی که در زمان جزر، ریشههای این درخت به حالت میخی شکل در آمده و به هنگام مد دریا در نواحی عمیقتر آن تاج درخت در زیر آب غوطهور میماند.
۸۰ درصد آبزیان خلیج فارس دوره تخمریزی خود را در جنگلهای حرا میگذرانند. به همین دلیل این منطقه سه عنوان جهانی، منطقه حفاظت شده بینالمللی، ذخیرهگاه زیست کره و تالاب بینالمللی دارد. اکوسیستم جنگلهای حرا، درختانی است که در آب دریا رشد میکنند و اکوسیستم پر بازدهی را میسازند.
بسیاری از گونههای آبزی و حیات وحش مستقیم و غیر مستقیم به حرا وابستگی دارند. این جنگلها در پیرامون خود محیط مناسبی را برای رشد و پرورش ماهیان فراهم میکنند. اکوسیستم دریایی حرا به دلیل استفاده، انسان و سوخت و تغذیه دام، بسیار حایز اهمیت است.
این جنگلها به زیستگاه بسیار مناسبی برای پرندگان مهاجر در فصول سرد تبدیل شدهاند. در سایر فصول نیز که پرندگان بومی محل مناسبی برای ادامه حیات نمییابند، به این جنگلها پناه میآورند. غیر از پرندگان آبزی، آبچر و مهاجر، در منطقه نایبند، خزندگان و حتی برخی از بندپایان و دو کفهایها نیز در میان این جنگلها دیده میشود. لاکپشتهای سبز و عقابی از جمله جانداران ویژه اکوسیستم جنگلهای حرای نایبند هستند. حواصیل بزرگ هندی، حواصیل سبز و خاکستری، فلامینگو، پلیکان، انواع سلیم، عقاب ماهیگیر، کفچه نوک کاکایی و انواع دیگری از پرندگان در اکوسیستمهای حرای نایبند زیست میکنند.
آب در طول شبانهروز در این جنگل ۲ بار عقبنشینی میکند و ۲ بار پیشروی. این عمل مداوم شرایط زیستی ویژهای به این جنگل دریایی میبخشد. جوامع جنگلی حرا در طول میلیونها سال موفق شدهاند تا سازگاری اعجاب انگیزی با آب شور دریا و سواحل جزر و مدی پیدا کنند. این گیاهان نمیتوانند دمای کمتر از ۵ درجه سانتیگراد را تحمل کنند، ضمن اینکه شوری بین ۲۰تا۳۲ در هزار برای رشد آنها مناسب است. این گیاه یکی از مقاومترین گونهها محسوب میشود که در پارک ملی دریایی نایبند رشد یافتهاند و مکانی بسیار زیبا برای گذران وقت فراغت به دور از هیاهو و در کمال آرامش به شمار میرود.
اجتماعات حرا در پارک ملی دریایی نایبند با وسعت ۳۹ هکتار وسیعترین اجتماعات حرا در مدارهای بالای ۲۷ درجه در خلیج فارس محسوب میشود و بهعنوان آخرین مجموعه انبوه و وسیع از این درختان در جنوبغربی آسیا شناخته میشوند.
نگاء سرسبزی در کنار دریا
در جنوب پارک نایبند منطقهای سرسبز و ماسهای به نام نگاء با وسعت بیش از ۴۵ هکتار وجود دارد که به دلیل ناشناخته بودن و عمر کوتاه سرسبزیاش بکر و زیبا باقی مانده است. این منطقه میان دو استان بوشهر و هرمزگان قرار دارد. اکنون این منطقه میعادگاه مسافران و خانوادههایی است که در کنار ساحل نیلگون خلیج فارس مکانی سرسبز و آرام را جهت تفریح و استراحت انتخاب میکنند.
حیات وحش
مجموعه خلیج نایبند و منطقه حفاظت نایبند محیط مناسبی را برای زیست و تغذیه انواع بیمهرگان، ماهیها، خزندگان، پرندگان و پستانداران فراهم آورده است. بسیاری از آنها گونههای نادر یا در حال انقراض محسوب میشوند. از جانوران مهم میتوان به جبیر اشاره کرد که جز گونههای نادر و حمایت شده کشور است. سایر پستانداران خشکزی موجود در پارک شامل گرگ، شغال، خرگوش، روباه وانواع جوندگان میتوان نام برد.
علاوه بر آن نایبند دارای ارزشهای زیستی منحصربهفردی جهت زاد و ولد پستاندارانی نظیر قوچ و میش، کل و بز است. از پستانداران دریایی که در بخش آبهای آزاد موجود در پارک یافت میشود، میتوان انواع دلفین و نهنگ را نام برد که عمق زیاد آب در این بخش دلفینها را متوجه خود ساخته و شیرجه زدن دلفینها و شنای دسته جمعی کوسه ماهیها از صحنههای بسیار زیبای طبیعی این قسمت از پارک است.
از دیگر آبزیان این منطقه میتوان به دو نوع لاک پشت عقابی و لاک پشت سبز اشاره کرد. خرچنگ هم در این مناطق بسیار زیاد دیده میشوند. ماهی گل خورک نیز در این منطقه مشاهده میشود. این ماهی دارای چشمهای برجسته و حالت جهنده دارد و کانالهایی را در کنار دریا میسازد.
پرندگان مهاجر در این مناطق بسیار زیاد است که بعضی از آنها عبارتند از:
فلامینگو، گیلانشاه، پلیکان سفید، سلیم، آبچلیک، کاکایی، پرستوهای دریایی، اگرت پا خاکستری
قابلیت توریستی نایبند
خلیج نایبند در ساحل شمالی منطقه نایبند با وسعت ۴۱۳۰ هکتار یکی از ارزشمندترین زیستگاههای دریایی خلیج فارس است حوزههای متعدد، جنگلهای حرا، سواحل ماسهای درخشان در بخشهای شمالی و شرقی و سواحل صخرهای دارای حاشیه باریک ماسهای جنوبی خلیج و بخش غربی منطقه حفاظت شده نایبند، درختان کهنسال انجیر معابد در دماغه نایبند، دشت هموار بخش شمالی، دشتهای مشجر و درههای عمیق و صخرهای در بخش جنوبی بدیعترین چشماندازهای طبیعی سواحل خلیج فارس را یکجا گرد آورده است. وجود چنین مناظری، تپههای مرجانی برای تفریح غواصان و حتی فرایند تخمگذاری و فرزندآوری لاکپشتان دریایی کمیاب که کمتر نقطهای از سواحل صورت میگیرد میتواند سبب جلب گردشگران شود.
قابلیت اکولوژیکی نایبند
این منطقه از نظر سیمای فیزیوگرافیک و نیز از حیث اجتماعات بیولوژیک یک سیستم معرف محسوب میشود. خلیجهای کوچک ساحلی، از مناطق با تولید بالقوه است و از سویی از نظر آسیبپذیری جزو مناطق بحرانی محسوب میشوند. چنین ویژگیهایی برای خلیج نایبند نیز بهعنوان یک خلیج کوچک ساحلی صادق است. وجود آرامش نسبی و شفافیت آب در این محدوده از آبهای ساحلی باعث گسترش مجتمع مرجانی و علفهای دریایی در بستر خلیج و آبهای مجاور آن شده است.
کلههای آبسنگ مرجانی در دهانه خلیج نایبند از نادر اجتماعات مرجانی در نزدیکی سواحل سرزمین اصلی در ایران محسوب میشوند. این منطقه واحد اهمیت زیستگاهی فراوانی برای گونههای حمایت شدهای مانند درختان حرا، لاک پشت سبز، لاک پشت منقار عقابی و پلیکان پاخاکستری است.
فعالیتهای مؤثر انسانی در نایبند
تحولات و پیشرفتهای اخیر تکنولوژی در استان بوشهر، خصوصا منطقه عسلویه، مرحله تازهای از تخریب طبیعت و محیطزیست را در پی داشته است که از مهمترین آنها تاسیس منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس جنوبی در سال ۱۳۷۷ است. عمدهترین تاثیر این تاسیسات که در حاشیه شمال خلیج فارس و در ۳۰۰ کیلومتری مشرق بندر بوشهر واقع است، بر مناطق جزرومدی و اکوسیستم دریایی آن منطقه است. تخلیه پسابها و مجرای خروجی و آبهای خنک کننده تاسیسات مستقیما وارد محیط زیست شده و باعث بر هم زدن نظم و تعادل اکولوژیک منطقه آبی میشود.
منطقه حفاظتشده خلیج نایبند هم از لحاظ تنوع زیستگاهی و تنوع گونهای و هم از نظر چشماندازهای ساحلی، بدون تردید در تمامی سواحل خلیج فارس بیهمتاست، لذا بیتوجهی به ارزشهای این منطقه از دیدگاه زیستمحیطی، شیلاتی و تفرجگاهی و هر گونه دستاندازی و دخل و تصرف در محدوده حساس ذکر شده موجب بر هم خوردن تعادل بومشناختی منطقه و بروز خسارات جبرانناپذیری برای نسل حاضر و آینده خواهد شد.
راهکارها و پیشنهاداتی برای نایبند
برای جلوگیری از تخریب اکوسیستم دریایی (نایبند) و تداوم حیاتوحش در منطقه میتوان راهحلهای ذیل را پشنهاد داد تا در دستور کار محیطزیست و سازمانهای ذینفع قرار گیرد
هر گونه لرزه نگاری و اکتشاف واستخراج در شعاع ۵ الی ۱۰ مایلی مناطق مد نظر جلو گیری شود.
جلوگیری از هر گونه تخلیه آبخن کشتیهای بزرگ که حاوی مواد شیمیایی باشند.
به دلیل بسته بودن خلیج فارس سعی شود، فاضلاب صنعتی به مناطقی دور از مناطق حفاظت شده هدایت شود.
جلوگیری از صید بیرویه و غیر اصولی از ذخایر دریایی مناطق فوق.
ایجاد زیستگاههای مصنوعی در نزدیکی مناطق حفاظتشده تا فشار صیادی کمتری بر این مناطق وارد شود.
با توجه به درآمدی که جذب توریست برای کشور میتواند داشته باشد با الگوبرداری از مناطق مشابه در جهان میتوان به این کار اقدام کرد.
وضعیت عمومی اقتصادی اجتماعی
غالب مردم روستاهای همجوار پارک به حرفه ماهیگیری یا اشتغال در شرکتهای صنعتی منطقه مشغول هستند و کشاورزی کمترین میزان اشتغال را به خود اختصاص میدهد.