باغ گیاه شناسی ارم
بعد از حافظ و شاهِ چراغ، شیراز به دخترهایش معروف است: رَز و بهارنارنج و سروناز. به خانه این دخترها -باغ ارم- خوش آمدید. این جستار در سه بخش:
شناسنامه باغ ارم - باغ گیاه شناسی ارم - عمارت باغ ارم
ابتدا خود باغ را مختصر معرفی می کند، سپس به پوشش گیاهی متنوع آن می پردازد که موضوع اصلی این مقاله است و سپس از عمارت فریبنده ای که در دل این باغ جلوه گر است یاد می کند.
شناسنامه باغ ارم
از دوره سلجوقیان تا آل اینجو و آل مظفر و گورکانیان وجود داشته است. از احداث آن اطلاع دقیقی در دست نیست ولی احتمال می رود که به همت و دستور اتابک قراچه که از طرف سنجر پسر ملکشاه سلجوقی به حکومت فارس منصوب شده، احداث گردیده و دست به دست میان دولتمردان شیرازی گشته است. به گفته حافظ دوره ای هم شاه شیخ ابواسحاق مشهور ساکن این باغ بوده است.
از اواخر دوره زندیه تقریبا بیش از ۷۵ سال باغ در تصاحب سران ایل قشقائی بوده است. خاندان جانی خان قشقائی با سمت ایلخانی و ایل بیگی بر ایل قشقائی فرمانروائی می کرده اند، مدت مدیدی این باغ را در اختیار داشته و از آنجا به عنوان مقر فرمانروائی خود در شهر شیراز استفاده می کرده اند. نخستین ایلخان این خاندان یعنی جانی خان و پسرش محمد قلی خان عمارتی مرغوب در این باغ بنا نهادند .
در دوره سلطنت ناصرالدین شاه حاج نصیر الملک شیرازی باغ را از خاندان ایلخانی خریداری نموده و ساختمان فعلی را بر جای عمارت ایلخانی بنا نموده ولی احتمالاً اساس ساختمان قبلی را حفظ کرده است. باغ ارم پس از فوت ابوالقاسم خان نصیر الملک به فرزندش عبدالله قوامی رسید و پس از چندی باز به یکی از سران ایل قشقائی (محمد ناصر خان) فروخته شد، و در زمان استانداری معتضم الدوله فرخ بابت بدهی مالیاتی به تصرف دولت در آمده و به دانشگاه شیراز واگذار شده است.
در سال های ۱۳۵۰ ـ ۱۳۴۵ تعمیر اساسی شده و زمین وسیعی نیز در حاشیه بلوار ارم شیراز و بلوار آسیاب سه تائی به آن افزوده شده و سال ها باغ گیاهشناسی آن در اختیار دانشکده کشاورزی و ساختمان باغ در اختیار دانشکده حقوق دانشگاه شیراز بوده است. امروزه باغ ارم همچنان در اختیار دانشگاه شیراز است و درهای آن به روی گردشگران داخلی و خارجی گشوده است تا در امتداد سرونازهای بلند قدم بزنند و در سایه نارنج ها و انارها استراحت کنند. صدای آب گوششان را و عمارت زیبا چشمشان را بنوازد.
در تاریخ ۶ تیرماه ۱۳۹۰ در سیوپنجمین اجلاس کمیتهٔ میراث جهانی یونسکو، باغ ارم شیراز به همراه هشت باغ ایرانی دیگر در فهرست میراث جهانی ثبت گردید. امید است به عنوان ثروتی ملی و میراث هنرمندان دوران مختلف این مرز و بوم در حفظ و آبادانی آن بکوشیم و تا برای این نسل و نسل های بعد ماندگار شود.
باغ گیاه شناسی ارم
باغ ارم شیراز نه تنها در بین باغ های شیراز بلکه در تمام ایران کم نظیر است، می گویند طرح باغ و خیابان ها و درخت کاری هایش یادآور باغ های عهد ساسانی ست. محبوبیت فراوان باغ مرهون درختان مرکبات و خیابان درازیست که در دو طرف آن سرو های با شکوه کاشته شده اند.
پوشش گیاهی
در این باغ وسیع سرو نازهای بلند و زیبائی وجود دارد که سال های زیادی بر آنها گذشته و موجب شهرت باغ شده است. اصولاً باغ های شیراز بخاطر داشتن درختان سرو ناز شهرت داشته و تمام جهانگردانی که از این شهر بازدید کرده اند در سفرنامه و خاطرات خود به تفصیل از زیبائی سرو ناز شیراز سخن رانده اند . در میان سروهای باغ های شیراز نیز سرو نازهای باغ ارم زیباتر و جلوه آن خیره کننده تر است. بلند ترین سرو ناز این باغ که قریب سی و پنج متر بلندی آنست بلند ترین سرو ناز شیراز است. سروی است کشیده و گوئی دست هنرمندی آنرا بدین استواری و موزونی تراشیده است. این درخت شهرت بین المللی یافته و نویسندگان و جهانگردان خارجی عکس ها و مقالات بسیاری در باره آن منتشر نموده اند .
انواع درختان باغ ارم را می توان به دو دسته درختان زینتی و درختان میوه دار تقسیم کرد :
یکم ـ درختان زینتی باغ عبارتند از: سرو ناز، کاج، افرا، ارغوان، بید مجنون، سیاه بید، زبان گنجشک، بید مشک، سپیدار و اوکالیپتوس .
دوم ـ درختان میوه دار باغ عبارتند از: انار، ازگیل، نارنج، خرمالو، گردو، زرد آلو، بادام، سیب، به و گلابی.
محصول اصلی درختان میوه دار باغ در درجه اول انار و در درجه دوم مرکبات است. درختان مرکبات باغ ارم در ردیف سایر نارنجستان ها و باغ های مرکبات شیراز است ولی دیگر درختان و سرونازهای باغ ویژگی های ممتاز مختص خود را دارند، در مدت سالیان دراز موزون و شکوهمند گردیده اند و مرتباً هم بر زیبائی آنها افزوده شده است .
این باغ امروزه علاوه بر سروهای زیبا به داشتن انواع گل نیز شهرت دارد. در دو دهه اخیر گل های بسیاری از هر نوع در آن پرورش داده شده است و مخصوصاً گل های رز گوناگون آن دیدنی ست. در موقع توسعه باغ، گلستانی از انواع گل رز در ضلع غرب و شمال غربی احداث گردیده که در آن قریب دویست و پنجاه واریته گل رز پرورش داده شده است. این گلستان از نظر تنوع و بسیاری انواع گل رز در کشور ما بی نظیر و در کشورهای همجوار و آسیا کم نظیر است.
به جز گل های رز، انواع دیگر گل های موجود در باغ ارم را می توان به ده عنوان کلی دسته بندی نمود:
یکم ـ درختچه های زینتی دارای گل های زیبا که عبارتند از نسترن، یاس خوشه ای، یاس زرد، توری، سنبل درختی، به ژاپنی، گوجه گل، هلو گل، سیب گل، طاووسی، خرزهره و ابریشم.
دوم ـ درختچه های زینتی دارای برگ های زیبا و این دسته عبارتند از: ماگنولیا، سه رنگ، سرو نقره ای، سرو خمره ای، برگ بو، پالم و فینیکس .
سوم ـ گل های یک ساله مقاوم به سرما. بذر این گل ها در اوایل شهریور ماه کاشته می شود و بوته های آن از اواخر زمستان تا اوایل تابستان گل می دهند و سپس از بین می روند. از این دسته می توان گل های زیر را نام برد: بنفشه، شب بو، همیشه بهار، مروارید، میمون، عدسی، زبان در قفا، قرنفل، میخک و مینا چمنی .
چهارم ـ گل های یکساله حساس به سرما. بذر این گل ها از اوایل اسفند ماه کاشته می شود و بوته های آن از اوایل تابستان گل می دهند و براثر سرمای زمستان از بین می روند. این نوع گل ها عبارتند از: آهار، بگونیا، پریوش، ابری، اطلسی، جعفری، تاج خروس، مینا، گل ناز، گل خشک، گل حنائی، رعنا زیبا، سلوی، شاه پسند، ستاره، فلفل زینتی و گیلاس زینتی.
پنجم ـ گل های پیاز دار عبارتند از: آلاله، اختر، کوکب، شیپوری .
ششم ـ بوته های دائمی گلدار شامل: داودی، مارگریت، خورشیدی و کوکب کوهی .
هفتم ـ گیاهان دائمی پوششی و رونده. از نوع گیاهان پوششی می توان تلگرافی و از نوع رونده می توان گل های زیر را نام برد: گل ساعت، گلیسین، پاپیتال، آبشار طلائی، پیچ برفی، پیچ امین الدوله و پیچ اناری .
هشتم ـ گیاهان یک ساله رونده، شامل: نیلوفر و کدوی زینتی .
نهم ـ گیاهان حصاری که از آن جمله است شمشاد و برگ نو.
دهم ـ گل های گلخانه ای. علاوه بر انواع گل های یاد شده بعضی انواع گل ها نیز اختصاصاً در گلخانه باغ ارم نگهداری و پرورش داده می شود. البته بعضی از گل ها نیز علاوه بر پرورش در باغچه ها، در گلخانه هم هست . گل های گلخانه ای شامل انواع زیر است: کاغذی، سینره، حسن یوسف، بگونیا، شویدی، گردی، گیلاس زینتی، فلفل زینتی، فونیکس، برگ انجیری و برگ بیدی .
حال اگر این همه گل های زیبا را در پای درختان سرو ناز و انواع درختان دیگر و حاشیه جوی های آب تجسم نموده و طراوت و عطر دل انگیزی که فضای دلکش باغ را پر می کند بیاد آوریم می توانیم به اهمیت این باغ کم نظیر پی ببریم . اینها نمونه هائی از زیبائی ها و مناظر بدیع این باغ باصفا و جان نواز است و در هر گوشه و زاویه ای از اینگونه چشم اندازهای دلکش و روح بخش بسیار است.
عمارت باغ ارم
زمین باغ به شکل مربع مستطیل بسیار وسیعی است که ضلع بزرگتر که درهای ورودی در آن است، به جانب شمال و بلوار “ارم” و ضلع کوچکتر به جانب غرب و بلوار “آسیاب سه تائی” است. این دو ضلع در روزگاران گذشته چینه گل داشته و امروز هم پیچ های امین الدوله و اناری از روی نرده های آن به کوچه سر می کشند. جانب دیگر باغ محدود به باغ ها و خانه های مسکونی است. مساحت باغ ارم در دوران گذشته افزایش و کاهش بسیار یافته است. در این زمان مساحت کل باغ ارم نزدیک یکصد و ده هزار و سیصد و هشتاد متر مربع است. سمت شیب زمین از غرب به سوی شرق باغ است و مجموعه عمارت اصلی و اندرون در قسمت غرب و در بلندی چشم گیری قرار دارد. به سبب شیب زیاد زمین در قسمت هایی از خیابان های اصلی و دیگر خیابان های باغ پله هائی ساخته شده و این پستی و بلندی زمین بر زیبائی فضای باغ افزوده است .
در جلو نمای عمارت اصلی باغ ارم که مشرف بر باغ است استخر آب نمای بزرگی است که تصویر عمارت در آن نمایان می شود. در چهار گوشه این استخر، چهار نخل فونیکس (ققنوس) بسیار بلند و بسیار زیبا کاشته شده اند. مساحت این استخر سیصد و سی و پنج متر مربع است و محیط آن را هیجده قطعه سنگ بزرگ و یکپارچه تشکیل میدهد و احتمالا” مربوط به دوره جانی خان ایلخانی است. استخر باغ ارم سابقاً گود تر بوده ولی اکنون عمق آن نیم متر است . کف و اطراف این استخرهنگام تعمیرات چند سال پیش باکاشی سفید پوشیده شده است .آب روان و زلالی که از نهر اعظم است پس از گردش در حوضچه تالار حوضخانه وارد جویهای اطراف استخر می شود و سپس در جوی عریض خیابان اصلی و جویبار ها به یکدیگر خیابانهای باغ و اطراف باغچه ها روان می گردد.
در وسط باغ ارم خیابان اصلی آن با جهت غربی شرقی احداث شده است که از مقابل ساختمان و استخر بزرگ آغاز شده و تا انتهای باغ ادامه دارد . در دو طرف این خیابان شمشادهای کوتاه حصاری پرورش داده اند و در وسط آن چنانکه گفته شد از جلو استخر بزرگ تا وسط باغ جوی آبی است که در وسط باغ به جدول ها و جوی های متعدد تقسیم شده و آب روان از آنجا در قسمتهای دیگر باغ جاری می گردد . گلکاری های اطراف این جوی بر زیبائی آن افزوده است. در وسط خیابان اصلی آنجا که جوی آب به شبکه های طرفین تقسیم می شود پله هائی ساخته شده و ادامه خیابان از پائین پله ها تا انتهای باغ مسطح و شن ریزی شده است. دو طرف این خیابان را سرونازها و درختان تنومند دیگر فرا گرفته است. در پای یکی از سرو نازهای خیابان اصلی که حدود سی متر بلندی آنست تاکی تنومند و کهن وجود دارد که شاخه های آن همچون ساقه پیچک ، چنان بر گرد سرو تابیده و از پای تا سر آن را در آغوش گرفته است که در هیچ باغ دیگری نظیر آنرا نمی توان دید و مخصوصاً در فصل تابستان که تاک ثمر می آورد زیبایی آن موجب شگفتی هر بیننده ای است. خیابان وسیع دیگری با جهت شمالی جنوبی در وسط باغ، خیابان اصلی را قطع می کند. علاوه بر این دو خیابان عریض، خیابانهای دیگری هم به موازات این دو، در تمام قسمت های باغ احداث شده است.
عمارت اصلی باغ ارم
عمارت اصلی باغ ارم شیراز نمونه نسبتاً کاملی از ساختمان های اواسط دوره قاجاریه است. شیوه معماری عمارت باغ ارم شیراز که در دوره پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار بنا گردیده با ویژ گی هایی که دارد همچون سایر بناهای همانند آن دوره به پیروی از اسلوب معماری زندیه و صفویه است. این ساختمان سه طبقه، بام شیروانی و در جلو ، ایوانی دو ستونی با سقف مسطح دارد و مهندس آن حاجی محمد حسن معمار شیرازی بوده است.
این عمارت رو به شرق و از لحاظ معماری، نقاشی، حجاری، کاشی کاری و گچبری شاهکار صنعت و هنر دوره قاجاریه است. در جلو ایوان زیبای ساختمان اصلی در طبقه دوم و سوم، دو ستون سنگی یکپارچه بلند واقع شده و سرستون ها به طرز ماهرانه ای حجاری شده است. نقش سرستون ها را تصویر مردانی در جامه های دوره قاجاری و گل و بوته هایی به طور قرینه تشکیل می دهد. درمیان ساختمان های دوره قاجاریه در شیراز ایوان دو ستونی باغ ارم از نظر دارا بودن تزئینات گچ بری زیبا بر دیوارهای سه جانب آن نسبت به بناهای مشابه دارای امتیاز خاصی است.
بنای نارنجستان قوام شیراز نیز، سبک و سیاق معماری این بنا را دارد و تزئینات داخلی آن اعم از گچبری ها و نقاشی های چشم نواز دیوار و سقف، هم مشابه عمارت باغ ارم است.
کتیبه های عمارت اصلی
ازاره ستون های جلو عمارت اصلی باغ ارم از سنگهای یکپارچه “گندمک ” که بیش از دو متر بلندی دارد پوشیده شده است . تعداد این ستون های سنگی هشت عدد است و روی شش عدد آنها کتیبه هائی است که بر آنها اشعاری به خط نستعلیق به طور برجسته کنده شده است . اشعار این کتیبه ها از سعدی، حافظ و شوریده شیرازی است. روی دو ستون دیگر نقش مردی با کلاه و لباس عشایری است. اشعار تمام کتیبه ها بدست استاد باشی حجار ساخته و حجاری شده است .
به جز کتیبه های یاد شده دو تخته سنگ آهکی نقش دار نیز در این قسمت وجود دارد که در دو طرف حوضخانه اند و در وسط آنها پنجره ای آهنی قرار گرفته و در پائین این پنجره جوی آبی است و آب زلال و گوارا که از باغچه اندرون وارد ساختمان حوضخانه می شود و بعد از گردش در حوضچه در جوی زیر نرده آهنی جاری شده و سپس در اطراف استخر بزرگ و جوی های خیابان های باغ روان می گردد. نقش دو قطعه سنگ طرفین حوضخانه تصویر مردی است که نیزه ای در دست دارد.
این نقش تحریف شده و تقلید نقوش دوره هخامنشی در تخت جمشید با خصوصیات و لباس و کلاه یک مرد عشایری جنوب است. بر روی سنگ های شش کتیبه دیگر نیز احتمالاً نقش و نگارهایی بوده و به نظر می رسد که نقوش قبلی توسط استاد باشی حجار محو شده و اشعار یاد شده بر روی آنها به طور برجسته کنده شده است .
در بالای عمارت باغ ارم هلالی های زیبائی ساخته اند که در اصطلاح معماران محلی فارس به آن “سنتوری” گویند. این هلالی ها که کاشی های رنگین و نقش دار ساخته شده جذابیت خاصی به عمارت بخشیده است. در بالای پشت بام و در پیشانی عمارت که چشم انداز آن صحن باغ ارم است هلالی بزرگی به شکل سه ماهک بهم پیوسته قرار گرفته و دارای پنج مجلس کاشیکاری و تصویر چهره چندین شخص است.
در هلالی میانی عمارت باغ ارم که از همه بزرگتر است تصویر ناصرالدین شاه قاجار در حالیکه بر اسبی سفید سوار است و نیم تاجی بر سر دارد دیده می شود. نقش های دیگر از آن سلیمان و ملکه سبا، رستم پهلوان، خسرو شیرین و یوسف و زلیخاست.
در هلالی های کوچکتر مردی در پیکار با هلاهل نقاشی شده که تحریف شده نقش درگاه شرقی کاخ صدستون تخت جمشید است، و همچنین آهویی در چنگال پلنگ بر زمینه اسلیمی به چشم می خورد که در اصطلاح معماران محلی فارس به آن نقش “گرفت و گیر” گفته می شود. در حاشیه پنجره های نمای غربی عمارت کاشی های هفت رنگ با نقوش گوناگون شاهان و سربازان هخامنشی و گل ها و مناظر باغ ها و کوشک ها است.
کف سالن های طبقه پائین عمارت هم سطح زمین است. تالار مرکزی واقع در همکف بنا به حوضخانه معروف است. گویا این تالار دارای آب نمایی است و نهر آب از وسط آن می گذرد و سپس به استخر بزرگ جلوی عمارت و از آن جا به جوی های خیابان های باغ هدایت می شود. در وسط تالار حوضخانه یک ستون سنگی حجاری شده قرار گرفته و دیوارها و کف تالار با کاشی های هفت رنگ که به طرزی زیبا و ماهرانه بکار رفته مزین است. سقف حوضخانه با کاشی های معرق و هفت رنگ پوشیده شده که تصاویر زیبائی از شکارگاه ها و مناظر طبیعت و داستان خسرو و شیرین و نقوش دیگر را در بر دارد. کاشی های سقف حوضخانه را باید از بهترین های این هنر در دوره قاجاریه دانست .
کاشی های نمای عمارت نیز دارای زیبایی ها و ویژگی های خیره کننده و دلپذیر است. کاشیکاری ها عموماً به سبک کارهای دوره زندیه و قاجاریه است و طرح ها و مناظر بدیعی در آنها به نظر می رسد. کاشی های نمای عمارت اصلی و عمارت اندرون باغ در اصطلاح اهل این فن مشهور به کاشی هفت رنگ است.
روی ستون های دو جانب ایوان بزرگ که جلو طبقات دوم و سوم است با کاشی های هفت رنگ مزین است و در وسط آنها نقوش متعدد مجالس بزم و شکارگاه و سواران و زنان و گل ها ساخته شده که در حاشیه طرفین ایوان به طور عمودی و در وسط دایره هایی زیر هم قرار دارد.
می گویند شداد بهشت خود را ندید، اما باغ بهشتی شیراز " باغ ارم " میزبان شماست. خوش آمدید.
باد بزمت به خوشی خوبتر از باغ ارم
منبع: دانشنامه گل و گیاه