سامانه الکترونیکی جامعه محیط زیست

حکمرانی محیط­زیستی

 

ناتوانی مدل­های سنتی برای پاسخگویی به فرایندهای پیچیده و پویایی تصمیم­گیری عمومی معاصر، موجب حرکتی در بخش دولتی در طی دهه 1990 از تأکید صرف بر کیفیت ارائه خدمات و حفاظت به تأکید بر حکمرانی محیط­زیستی گردید، اما واژه­های معدودی را می­توان در محیط­زیست به اندازه حکمرانی ­محیط­زیست مبهم یافت. بنابراین زمانی که می­خواهیم کیفیت حکمرانی محیط زیست را ارزیابی کنیم باید درک مناسبی از اجزا و عناصر آن داشته باشیم.  با این حال می­توان گفت هریک از معیارهای حکمرانی محیط­زیستی خوب به گونه­ای در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مورد تأکید بسیار بوده است و در عرصه عمل نیز شاهد بهبود (هرچند همراه با فراز و نشیب) شاخص­های حکمرانی محیط­زیستی خوب پس از پیروزی انقلاب اسلامی تا کنون می­باشیم، ولی در عین حال در مقاطعی از این دوران شاهد برهم خوردن تعادل در حوزه حکمرانی بوده­ایم که عوارض خود را در بخش محیط­زیست نشان داده است.  

مفهوم حکمرانی محیط­زیست الگویی است که در پی ناکارآمدی ساز و کارهای پیشین توسعه محیط­زیستی از سوی کشورهای توسعه یافته و مجامع بین المللی ارائه شده است. چراکه بسیاری از مردم از توانایی دولت برای رفع مشکلات این حوزه ناامید شده­اند و این امر موجب تجدید نظر در تئوری­های سنتی مدیریت در حوزه محیط­زیست گردیده است. در الگوی مورد نظر، دولت باید ثبات و پایداری را در محیط­زیست ایجاد، چارچوب­های قانونی مناسب و اثربخش برای فعالیت بخش عمومی و خصوصی را مستقر، ثبات و امنیت و عدالت را در محیط­زیست فراهم ساخته و با کاهش نقش تصدی­گری و روی آوردن به نقش حمایتی در چنین شرایطی، اداره محیط­زیست را از روش مدیریت عمومی به روش حکمرانی عمومی تغییر دهد. حکمرانی محیط­زیستی با سازکارهایی همچون همکاری­های سیاسی بین دولت-ملت، تنظیم چارچوب­های پاسخگویی دولت و نقش تمامی افراد در اداره امور مربوط به محیط زیست و همچنین تصمیم سازی با مردم، برای مردم و به وسیله مردم قابل تصور است.  بنابراین مدیریت محیط­زیستی که در گذشته تا به حال به عنوان ابزاری قوی برای حل مشکلات محیط زیستی فرض می­شود، با بحران هویت مواجه شده است. برای حل این بحران، تئوری­های بسیاری به عنوان جایگزین مدیریت محیط­زیستی سنتی مطرح شده­اند که در عصر حاضر حکمرانی محیط­زیستی مقبول ترین آنها است.

در دهه گذشته انگاره (پارادایم) حکمرانی محیط­زیستی به صورت پدیده­ای جهان شمول در آمده و از یک کشور به کشور دیگر در حال گسترش است و ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. حکمرانی محیط­زیستی با انتخاب رویکردی ارزش مدارانه، به باز تعریفی از رابطه تعاملی بین نهادهای دولت، بخش خصوصی، محیط زیست و جامعه مدنی می­پردازد. حکمرانی محیط­زیستی در بردارنده مردم سالاری محیط­زیستی، عدالت محوری محیط­زیستی، مشارکت محیط­زیستی،  اثربخشی و حاکمیت قانون و کنترل فساد محیط­زیستی است. هریک از این مولفه­ها با تأکید بر ارزش­های بنیادین پیاده­سازی الگوی حکمرانی محیط­زیستی خوب را به عنوان راهی مفید و مثمرثمر برای برون رفت از مسائل و مشکلات و تغییرات اساسی در ساختارها و فرایندهای عملیاتی دولت و تأمین انسجام و اتحاد اجتماعی و پیشبرد سیاست­های اصلاحی و توسعه محیط­زیستی مورد ارزیابی قرار می­دهد.

مقوله حکمرانی محیط­زیستی در جمهوری اسلامی ایران نیز کم و بیش از روند تغییر و تحولات جهانی بی نصیب نخواهد ماند، زیرا نهادهای اجتماعی-قانونی عهده­دار مسئولیت­های اداره امور کشور، همانند دیگر جوامع، در معرض نقادی صاحبنظران داخلی و خارجی قرار خواهند گرفت. شاید بتوان اینگونه ادعا کرد که ریشه بیشتر موانع و مشکلات به وجود آمده در امر توسعه نیافتگی کشور جمهوری اسلامی ایران با کارکرد نظام حاکمیت و سایر دستگاه­های اجرایی مرتبط با محیط­زیست است. همچنین نقش و اندازه دولت در برخی از امور محیط­زیستی در حیطه­های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، خدماتی و زیربنایی، بزرگتر از حد معمول بوده و همین امر سبب شده تا نقش نظارتی و حاکمیتی محیط زیستی دولت تحت شعاع تصدی­گری قرار گیرد و با این حجم عظیم از فعالیت­ها، دولت در مواردی حتی از وظایف اصلی خود نیز باز می­ماند.

با مفروض دانستن بی طرفی سازمان­های بین المللی و گزارش­های آنها درباره میزان تطابق شاخص­های حکمرانی محیط­زیستی خوب در مورد جمهوری اسلامی ایران، باید به این نکته اشاره شود که موقعیت حکمرانی محیط­زیست در کشور ما و به طور کلی حوزه محیط­زیستی نامطلوب ارزیابی شده است.

 با توجه به تعریف و در نظر گرفتن زمینه و بستر شکل گیری این مفهوم، می­توان مدعی شد که حکمرانی محیط­زیستی الگویی برای به کارگیری بهتر اختیار به منظور استفاده از حداکثر توان موجود در جامعه با نیت دستیابی به هدف­های توسعه پایدار در این حوزه است. به عبارت دیگر، حکمرانی محیط­زیست سبک و مدلی از حکمرانی است که به نتایج اجتماعی و اقتصادی مطلوب مورد درخواست شهروندان منجر شده و از طرف دیگر محیط­زیست پایدار را به ارمغان خواهد آورد. 

در پایان به این نکته توجه داشت که حکمرانی خوب پدیده­ای نوظهور است که در حال حاضر در کشور ایران و سایر کشورها مورد توجه قرار گرفته است. با این حال و بر اساس مطالعات صورت گرفته تا کنون تلاش­های محدود و معدودی برای شناساندن این موضوع مهم در کشور صورت گرفته است. بنابراین هرگونه تلاش برای جمع آوری اطلاعات و مبانی نظری و بومی سازی آن، می­تواند کمک مهمی به غنا و تکمیل این مهم نماید.