سامانه الکترونیکی جامعه محیط زیست

محیط زیست ایران، به مانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه وضعیت مناسبی ندارد. جزئیات و بزرگی مسائل و مشکلات محیط زیست کشور در اسناد دولتی مانند گزارش های ملی ارزیابی توسعه پایدار کشور، راهبردهای افزایش آگاهی های محیط زیستی و غیره گزارش شده است که پرداختن به آنها از حوصله این متن خارج است. اغلب این اسناد و گزارش ها دارای بخش آموزشی هستند و ضرورت افزایش آگاهی و آموزش محیط زیست در آنها به عنوان یکی از مهمترین راه حل های معضلات محیط زیستی عنوان شده است. در این اسناد، آموزش محیط زیست به همراه عبارتی همچون قانون گذاری محیط زیست، مدیریت پایدار، توسعه پایدار و فعالیت های خردمندانه به عنوان چارچوب سیاسی کارآمد برای محافظت و مدیریت محیط زیست آورده شده است. به همین خاطر، هر ملتی نیازمند حصول اطمینان از تمام جنبه های آموزش مادام العمر است، تا به وسیله آن بتواند به اهداف آموزش محیط زیست کارآمد و آموزش برای توسعه پایدار دست یابد. حال سواد محیط زیستی به عنوان مفهومی مهم، به عنوان خروجی آموزش محیط زیستی در جهان شناخته می شود که به تازگی وارد ادبیات سیاسی و محیط زیستی ما شده است. به منظور کارایی و درک درستی از این مفهوم، لازم است اجزای این مفهوم که دارای چارچوب و تعریف خاصی است به روشنی بیان شود.  

سواد محیط زیستی دارای تفاوت اساسی ولی نامحسوسی با آموزش محیط زیست است. در حالی که آموزش محیط زیست فرایند بنیان است، اهداف محیط زیستی خروجی را مبنا قرار می دهد. سواد محیط زیستی را می توان ظرفیت فهم و درک سلامت نسبی نظام های محیط زیستی و اعمال مناسب برای حفظ، بازیابی و یا بهبود سلامت این نظام ها تعریف نمود. سواد محیط زیستی درک روابط میان نظام های طبیعی و نظام های اجتماعی انسان است. بر اساس این تعریف، فردی دارای سواد محیط زیستی است که دارای هنر حل مسئله، تفکر نقدگرایانه و مهارت های تصمیم سازی کارآمد برای سنجش تمام جنبه های یک مسئله محیط زیستی است. این فرد می تواند رفتار مسئولانه ای برای حل مسائل محیط زیستی داشته باشد چراکه مهارت های شناختی را برای تصمیمات خردمندانه را به دست آورده است. بر همین اساس در منابع مختلف، چهار جز  دانش، مهارت، تمایل و رفتار را برای سواد محیط زیستی برشمرده اند. 

سواد محیط زیستی مبتنی بر مدل های بوم شناختی و توانایی درک نظام های طبیعی است به نحوی که منجر به انجام کارهایی می شود که حفاظت، بهسازی و اصلاح نظام های طبیعی را در پی دارد. سواد محیط زیستی دارای شش بخش دانش بوم شناختی، دانش اجتماعی-سیاسی،  دانش مسائل محیط زیستی، تمایل (احساس)، مهارت های شناختی، رفتار مسئولانه محیط زیستی است.

دانش بوم شناختی، دانش مفاهیم اصلی بوم شناختی است، که به درک و فهم سازکارهای نظام های طبیعی منجر شده و کنشگاه های نظام های طبیعی و نظام های اجتماعی را مشخص می سازد.

دانش  اجتماعی-سیاسی، به درک رابطه بین اعتقادات، نظام های سیاسی و ارزش های محیط زیستی در فرهنگ های مختلف می پردازد. که شامل درک فعالیت های فرهنگی انسانی (به عنوان مثال، اعتقادات، اقتصاد، سیاست، اجتماع و غیره) می شود که از جنبه نظر بوم شناختی محیط زیست را تحت تاثیر قرار می دهد.

دانش مسائل محیط زیستی، به درک مسائل محیط زیستی در نتیجه تعاملات انسان با محیط زیست می پردازد. که در این حیطه، دانش مسائل محیط زیستی در بردارنده راه حل های جایگزین برای مسائل مربوط به محیط زیست و مسائل آن می شود.

رفتارهای شناختی، در بردارنده توانایی تجزیه و تحلیل، سنتز و ارزیابی اطلاعات مربوط به مسائل محیط زیستی است و شامل ارزیابی مسائل بر مبنای شواهد و ارزشهای فردی می شود. این بخش از سواد محیط زیستی همچنین شامل توانایی های ضروری برای انتخاب رفتار مناسب، خلق، ارزیابی و اجرای یک نقشه راه می شود.

تمایل (احساس)، عاملی است که در افراد این اجازه را به آنها می دهد که موضوعات محیط زیستی را در سطح درون فردی منعکس کند و بر منبای آن در رابطه با یک مسئله واکنش مناسب را نشان دهد.

رفتار مسئولانه­ی محیط زیستی،  پیش فرضی است که در آن فرد دارای مسئولیت فردی است و شامل عمل و مشارکتی می شود که منجر به حل مسئله و رفع یک مشکل محیط زیستی شود. طبقه بندی هایی که برای رفتار مسئولانه محیط زیستی انجام شده است، در برگیرنده رفتار مصرف کننده، مدیریت بوم شناختی، رفتار سیاسی و رفتار قانونی است. 

فقر آموزش های محیط زیستی در ایران، بالاخص آموزش هایی که منجر به سواد محیط زیستی گردد در ایران باعث شده است که مدیران، سیاست گذاران، تصمیم سازان ما با سعی و خطا برنامه های شبه توسعه ای خود را پیش ببرند. با توجه به موارد گفته شده، می بایست نقشه راهی برای سواد محیط زیستی با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت علوم، آموزش و پرورش تدوین شود که دارای برنامه های آموزشی مناسب، توسعه حرفه ای، چارچوب های آموزشی و روش های ارزیابی باشد تا بتوان به واسطه آن بتوان جامعه ای باسواد محیط زیستی در ایران متصور بود.  به امید آن روز...