سامانه الکترونیکی جامعه محیط زیست

آوارگان زیست محیطی
عاطفه صفرآبادی فراهانی *
سال 2001 صلیب سرخ در گزارش بلایای جهانی اعلام نمود، امروزه تعداد افرادی که مجبور هستند بعلت وقوع بلایای زیست محیطی ،خانه و کاشانه خود را ترک کنند از آوارگان جنگ بیشتر است . گزارش های سازمان بین المللی مهاجرت نشان می دهد که کوچ ناچاری انسان ها به سرزمین های دیگر به دلیل شرایط نامساعد آب و هوایی روز به روز رو به فزونی است.
جامعه ی جهانی در تشخیص واقعیت جابجایی افراد از منطقه ی جغرافیایی خود با توجه به تهدیدات زیست محیطی جدی، بسیار کند عمل کرده است. یکی از دلایل این تاخیر مشکل در تعریف رسمی و دسته بندی این جمعیت است. در ابتدا به این جمعیت برچسب کلی پناهندگان زیست محیطی زده شد . این اصطلاح تغییر کرد، زیرا که این برچسب معمولا مبنی بر مسائل سیاسی بوده و شامل جا به جایی به خارج از کشور محل زندگی فرد میشود.

بعد ها اصطلاح مهاجرین زیست محیطی به عنوان جایگزین واژه ی پناهنده اعلام شد اما اصطلاح مهاجر به جنبش داوطلبانه اشاره دارد و به طور کلی در رابطه با محرومان ناشی از شرایط وخیم زیست محیطی نیست. یک فرد محروم زیست محیطی انتخاب محدودی برای زندگی در خانه ی خود دارد و در حقیقت " زنده ماندن" ضرورت جا به جایی وی می باشد. در نهایت کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR) اصطلاح "آوارگان زیست محیطی (EDP) را ایجاد کرد". برایان گرلیک (2007( مشاور ارشد سیاسی سازمان ملل متحد این افراد را اینگونه تعریف میکنند:

افرادی که به دلیل اینکه زندگی، معیشت و رفاه آنها در معرض خطر شدید ناشی از حوادث و فرایندهای نامطلوب زیست محیطی، اکولوژیکی و آب و هوایی قرار دارند،آواره و بی خانمان هستند یا برای ترک محل معمول سکونتشان احساس اجبار می کنند.

در تعریفی دیگر آوارگان زیست محیطی افرادی هستند که در اثر تغییرات آب وهوایی و بلایای زیست محیطی مانند بلایایی که در اثر تغییرات اکولوژیکی ، خشکسالی ، بیابان زایی ، بالا رفتن سطح دریاها وسایر حوادث اقلیمی مجبور به ترک محل زندگی خود می شوند .

صلیب سرخ در گزارش بلایای جهانی تخمین زده که تقریبا" 25 میلیون آواره زیست محیطی در دنیا داریم. دکتر پرمن از متخصصین هواشناسی استرالیایی هم پیش بینی کرده است که با هر 2 درجه گرم شدن هوا ، 100 میلیون نفرتا سال 2100 مستقیما" در خطر سیلابهای ساحل قرارخواهند گرفت . در پانل بین المللی تغییرات آب وهوایی (IPCC) نیز عنوان شده است تا سال 2050 نزدیک به 150 میلیون نفر آواره زیست محیطی خواهیم داشت .

یک راه فهم بیشتر آوارگان زیست محیطی نگاهی به عوامل موثری است که به ایجاد این گروه جدید محرومین دامن زده است. لامبرت(2002) پنج عامل موثر در ایجاد آوارگان زیست محیطی را توصیف میکند.

1. فجایع طبیعی: فجایع طبیعی میتواند شامل خشکسالی، سیل،طوفانهای گرمسیری و زلزله است که همه آنها می توانند با عدم استفاده مناسب انسان از این سیاره تشدید شوند.

2. تخریب تدریجی محیط زیست، یکی از عوامل چندگانه ی ایجاد پدیده ی آوارگی زیست محیطی تخریب تدریجی محیط زیست از جمله آلودگی هوا، بیابان زایی، جنگل زدایی، فرسایش خاک، و دسترسی به آب آشامیدنی است. همانطور که مک کونای متذکر می شود: تاثیر انسان بر روی زمین امروز مسئول آوارگی میلیونها نفر است.

3. توسعه: ساخت و ساز بی رویه و پروژه های توسعه با زیرساخت های کنترل نشده، مردم محلی را مجبور به ترک سرزمینشان میکند تا راهی برای فعالیت های سودآور مختلف بسازند. در مقابل شهرنشین ها در اثر توسعه ی سریع شهری میتوانند آواره شوند که به نظر می رسد با توجه به بسیاری از جابجایی افراد به سمت مناطق شهری منتاقض است. باراو در این مورد اشاره میکند که رشد سازه های عظیم و ضعیف و مدیریت ضعیف کلانشهرها در مناطق آسیب زا فضا را برای نابودی و ناپایداری زیست محیطی بیشتر ایجاد میکند که نشانه ی یک چرخه ی خطرناک از جابه جایی و تخریب محیط زیست است.

4. حوادث صنعتی،چهارمین عامل آوارگی زیست محیطی به شمار می رود.

5. به عنوان آخرین عامل جنگها میتوانند علت و نتیجه ی تخریب زیست محیطی باشند.

در نگاه کلی واضح است افرادی که توسط آسیبهای محیطی تحت تاثیر قرار گرفته اند کسانی نیستند که مسئول ایجاد آن باشند و از عواقب فوری و خطرناک این مسئله متاثر شوند. آوارگان زیست محیطی در یک دور باطل گرفتار شده اند، که در آن اثرات مضر سوء استفاده از محیط زیست با شرایط سیاسی و اجتماعی موجود ترکیب شده و توزیع نا عادلانه ی قدرت یک رابطه ی ناسالم را ایجاد میکند.رابطه ی متقابل فقر، بیکاری، عدم وجود برنامه های دولتی، اختلافات اخلاقی و فروپاشی زیست محیطی همه و همه به معادله ی ویرانی و آوارگی اضافه میشود.

متاسفانه زمانی که این آوارگان به حاشیه شهرها کوچ می کنند و دچار فقر و فساد اجتماعی می شوند آنگاه پروژه ها و سمینارهای مختلف فقرزدایی با هزینه های هنگفت برای رفع معضل بزهکاری زاغه نشینان اجرا می شود که معمولا این پروژه ها با شکست مواجه می شود.


به منظور پیشگیری از این مسئله،هشیاری جامعه ی جهانی نسبت به چالش پیش رو، سیاست هایی در جهت مبارزه با چالش پیش رو، گسترش تحقیقات در این زمینه و کمک به کشورهای در حال توسعه، گسترش برنامه های بومی، ایجاد احساس تعلق خاطر به مکان محل زندگی میتواند موثر و کارساز باشد.


*- عضو کارگروه آموزش سبزاندیشان
http://www.sabzandishanarak.org/component/content/article/26-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87/504-%D8%A2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%AD%DB%8C%D8%B7%DB%8C