زیست بوم: مدیریت منابع آبی در کشور، یکی از معضلاتی است که هنوز در حال فشردن گریبان منابع و حوضههای آبی کشور است؛ معضلی که تا مساله آب تبدیل به بحران نشد، عزمی برای مدیریت درست آن ایجاد نشد. فقدان برنامه منسجم و مدون برای رسیدگی به مشکلات ایجاد شده در حوزه آب، مشکلاتی را دراین حوزه ایجاد کرد.
از مصرف نادرست و بیرویه منابع آبی تا هدررفت آن در مصارف کشاورزی و شرب، تا محدود نکردن افراد برای استفاده از منابع زیرزمینی بدون توجه به افت میزان آب در سفرهها و گوشزد نکردن خطرات ایجاد شده در اثر این سوء مصرف، داشتن رویکرد صرف سازهای برای مدیریت منابع، همه و همه مواردی است که باعث شده منابع آبی کشوری با بیش از ٦٠ درصد پهنههای خشک و بیابانی، آنقدر دور از تدبیر مصرف شود که امروز با خشکی خودساختهای که ورای خشکسالی طبیعی است، مواجه شویم.
مرکز پژوهشهای مجلس، در گزارشی که در خصوص جایگاه آب در برنامه ششم توسعه، تهیه کرده به مواردی پرداخته که نقص برنامهریزی و مدیریتی در برنامههای پیشین محسوب میشود. این گزارش، با مروری کلی بر مواد برنامههای توسعه قبلی و عملکرد آنها در بخش آب، نشان میدهد که با توجه به وضعیت نامطلوب کنونی، این برنامههای توسعه در ارتقای بخش آب موفق نبودهاند. از مهمترین نقاط ضعف این برنامهها، میتوان به غالب بودن تفکر سازهای در تدوین و عملکرد آنها، ضعف شدید در ارتقای نرم افزاری بخش، غیرواقع بینانه بودن و عدم تطابق با شرایط موجود کشور اشاره کرد.
اما با بررسی برنامه ششم، این گزارش میافزاید: در تدوین برنامه ششم توسعه، اسناد بالادستی مختلفی وجود دارد که مهمترین آنها سیاستهای کلی برنامه ششم توسعه است. متاسفانه با وجود اهمیت بخش آب، نقش آن در سیاستهای کلی برنامه ششم توسعه کمرنگ دیده شده. با توجه به بحران آب موجود در کشور و همچنین پیشبینی تداوم این بحران، لزوم تغییر جهتگیریها در تدوین سیاستهای برنامه ششم در بخش آب، کاملا ضروری به نظر میرسد.
از اهداف اصلی که باید در تدوین راهبردهای برنامه ششم توسعه در بخش آب مورد توجه قرار گیرد، شاید بتوان به مواردی چون ایجاد تعادل بین منابع و مصارف، تامین پایدار آب مورد نیاز بخشهای مصرفکننده با توجه به اصول توسعه پایدار، حفاظت و صیانت از منابع آب، ارتقای مشارکت بهرهبرداران در مدیریت منابع آب، احیا و تعادل بخشی، اصلاح ساختار اقتصاد و مدیریت آب و ارتقای بهرهوری اشاره کرد. در این گزارش با مقایسه مقدار متوسط بارش ١٠ساله اخیر، اعلام میکند بارشی که حدود ٥/٢٢٢میلیمتر بوده نسبت به متوسط درازمدتش ٢١ میلی متر کاهش داشته، و این یعنی ٦/٨درصد کاهش. همچنین مقدار متوسط درازمدت حجم جریان سطحی حدود ٨٦ میلیارد مترمکعب بوده. با درنظر گرفتن مقادیر حداکثری این حجم که در سال آبی٤٨- ١٣٤٧ نزدیک به ١٧٤ میلیارد مترمکعب بود و میزان حداقلی آنکه مربوط به سال٨٨-١٣٨٧حجم ٣٨ میلیارد مترمکعب بوده، میتوان به این نتیجه رسید که متوسط ١٢ ساله اخیر حجم جریان سطحی نسبت به دوره درازمدت، حدود ٣٢ درصد کاهش داشته است. این کاهش را میتوان در علل مختلف جستوجو کرد، عللی چون عدم تغذیه رودخانه از منابع آب زیرزمینی به دلیل افت سطح آب آبخوانهای زیرزمینی، توسعه کشاورزی و افزایش سطح زیر کشت و برداشت بیشتر آب از رودخانهها و جریانهای سطحی، تغییر الگوی بارشهای مولد رواناب.
افزایش تعداد دشتهای ممنوعه کشور از حدود ١٥ دشت در سال ١٣٤٧ به ٣١٩ دشت در سال ١٣٩٣. از عکس العملهای آبخوانها به این امر، کاهش ظرفیت آبی آنهاست که با وجود افزایش تعداد چاهها از سال ١٣٨٨ به بعد روند افزایش تخلیه چاهها تبعیت از افزایش تعداد چاهها نداشته و قدرت آبدهی چاهها به دلیل افت زیاد سطح آب و کاهش ظرفیت آبخوان، کاهش نشان داده است.
همچنین در بخشهای دیگر این گزارش، به موارد و مسائلی چون وضعیت منابع آب زیرزمینی کشور، چالشها و تهدیدهای منابع آبی، عملکردهای نامناسب برنامه چهارم و پنجم و پیشبینی آینده آب کشور در صورت تداوم سیاستهای کنونی پرداخته است و از لزوم تغییر جهتگیریها در برنامه ششم خبر داده است. در بخش نهایی این گزارش هم به اهداف اصلی که باید در تدوین راهبردهای برنامه ششم در بخش آب مورد توجه قرار گیرند اشاره کرد و آنها را در مواردی چون ایجاد تعادل بین منابع و مصارف، تامین پایدار آب مورد نیاز بخشهای مصرفکننده مختلف با توجه به اصول توسعه پایدار، حفاظت و صیانت از منابع آب، ارتقای مشارکت بهرهبرداران در مدیریت منابع آب، احیا و تعادلبخشی، اصلاح ساختار اقتصاد و مدیریت آب و ارتقای بهره وری، توجه به فناوریهای نوین در بخش آب و توجه به موضوع آب مجازی دستهبندی کرد.
خشکسالی طبیعی را چهار برابر کردیم
محمد درویش، کارشناس محیط زیست و مدیرکل امور آموزش و مشارکتهای مردمی هم در گفتوگو با «اعتماد»، به نکاتی که به درستی در گزارش مرکز پژوهشها آمده اشاره کرد. او در این خصوص گفت: مهمترین نکتهای که در گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، به درستی به آن تاکید شد، این است که اعلام میکند بزرگترین بحران مدیریت آب کشور، در طول برنامههای پنج ساله وجود داشته، این بود که تفکر سازهای همچنان در مدیریت حرف اول را میزند و هیچ تلاش درخوری برای اینکه این تفکر جایش را به تفکر نرمافزاری بدهد، دیده نشده. با تایید این نگاه، باید بگویم وزارت نیرو مدام به افزایش سدهایش و انتقالهای بینحوضهای اشاره و تلاش میکند کشور را با افتخار به عنوان سومین کشور سدساز دنیا معرفی کند و همه اینها را نشان کاراییاش میداند. در این گزارش اشاره شده که از قضا این موارد موجب بحران و مشکلات آب شده. این اتفاق باعث شده کشاورزی در حد بیرویه و ناپایدار پیش رود. به جای اینکه به سمت ارتقای نرمافزاری برود، با تجاوز به رویشگاههای معدنی و جنگلی، بحران موجود را تشدید کرده.
به گفته درویش، نکته جالبی که در این گزارش گفته شده، متوسط بارش آسمانی در ١٠ سال اخیر است که ٦/٨درصد اعلام شده. الان میزان بارش ٢٢ و نیم میلیمتر در سال است، در صورتی که از نظر کاهش حجم جریانهای سطحی، در مقایسه ده ساله تا سال ٩٣، حدود ٣٢ درصد است که تقریبا چهار برابر کاهشی که در ریزشهای آسمانی اتفاق افتاده، در حجم جریانهای سطحی رخ داده است. دلیل مستحکم و انکارناپدیری در این میان دیده میشود که ما افت ریزشهای آسمانیمان را با مجوز دادن به سدسازی بیشتر از سوی وزارت نیرو و حفر چاههای بیشتر از سوی وزارت جهاد کشاورزی ایجاد و خشکسالی مصنوعی ایجاد کردیم. درواقع باید خشکسالی طبیعی ایجاد شده در حد ٨ درصد میبود که این مساله با وخامت ایجادشده توسط سیاستهای غلطی که اعمال کردیم به چهار برابر افزایش یافت.
درویش معتقد است: بنابر گزارش مرکز پژوهشها نقش آب در برنامههای پنج ساله در حال کاهش است، درحالی که بحران آب در حال افزایش است. همچنین این انتقاد را مطرح میکند که آنطور که شایسته بود، به موضوع آب جدیتر نپرداختیم و برای حل بحرانها حرکتی نکردیم. حاصل گزارش این است که وزارت نیرو باید تمهیداتی را برای مدیریت مصرف و تقاضا ایجاد کند و به سمت معرفی گزینههایی که کمترین وابستگی را به آب و توسعه داشته باشد، حرکت کند. اما هیچ خط و نشانی در این موارد نمیبینیم. دلیلش را هم در اهداف برنامه سوم، چهارم و پنجم و عدم توجه به واقعیتهایی میداند که باید اتفاق میافتاده و نیفتاده.
درویش با اشاره به هشدار اعلام شده از سوی این گزارش گفت: این گزارش بند به بند برنامه ششم را بررسی کرده. در بند یکم آن اشاره دارد که باید به سمت رشد ٨ درصدی برویم، مشخص است که هیچ عنوانی، بدون تحقق منابع آبی درخور محقق نمیشود و هیچ مکانیسمی برای آنکه منابع آبی را برای رشد ٨ درصدی داشته باشیم، دیده نشده. این گزارش هشدار داده ممکن است سرنوشت برنامه ششم هم به سرنوشت برنامههای سوم، چهارم و پنجم دچار شود.