اکنون که بر اثر درایت و اصرار دولت تدبیر و امید تحریمها رنگ باخته باید تلاش مضاعفی کرد تا آثار سوء تدبیرها نیز رخت بر بندد تا در سایه تعهد همه اجزای حکومت به توسعه پایدار، قفل چالشهای محیط زیست گشوده شود.
یادداشت سید محمد مجابی معاون توسعه مدیریت، حقوقی و امور مجلس سازمان حفاظت محیط زیست در روزنامه ایران :
مرحله سوم ماراتن هستهای ایران پس از بیست و دو ماه به نتیجه رسید. بر این اساس قرار است پس از90 روز از تصویب توافقنامه در شورای امنیت سازمان ملل متحد، تحریمهای ظالمانه علیه ملت ایران خاتمه یافته و محدودیتها و ممنوعیتهای ایجاد شده بر اساس قطعنامههای پیشین شورای امنیت و یا تحریمهای یکجانبه کشورهای غربی برداشته شود و گشایشی نوین در روابط ایران با دیگر کشورها به وجود آید.
در این میان، دوستداران محیط زیست و جامعه محیطزیستیهای ایران نشاط مضاعفی را از انتشار جمعبندی توافقات هستهای ابراز میکنند. این نشاط خبر از پایان تحریمهای ظالمانهای میدهد که محیط زیست سالم شهروندان ایرانی را تهدید و تحدید کرده بود و حال، نقطه پایانی بر بخش قابل توجهی از مسائل و مشکلات امروز محیط زیست تلقی میشود. لغو تحریمها در نشست اخیر شورای امنیت سازمان ملل متعهد نشان از بازگشت عقلانیت و درایت در نظام بینالملل دارد و البته زمینه ساز دسترسی بیشتر شهروندان ایرانی به محیط زیست سالم است.
حقوق بشر امروزه تنها منحصر به وجوه سیاسی و اجتماعی نیست. نسل سوم حقوق بشر مشتمل بر حق توسعه و حق بر محیطزیست سالم است که تحریمها هر دوی این حق را نشانه رفته و امتیاز ملت ایران برای بهره مندی از منابع جهانی در جهت توسعه و محیط زیست سالم را سلب و نقض کردند. تجربه جهانی نشان داده که میان سطح توسعه و مشکلات زیستمحیطی نسبت مستقیم وجود دارد.
دولتها از سویی در پاسخ به نیازهای جامعه به نسبت منابع در اختیار، ناچار به پاسخگویی به مسائلی هستند که در قاعده هرم مازلو قرار داشته و دارای اولویت فوری و فوتی باشند و در این میان سلامت محیط شهروندان از اولویتی برای بهره مندی از منابع محدود برخوردار نمیشود. تحریمها واجد آثار متفاوت بر محیط زیست بودهاند.
اول آنکه محدودیت منابع مالی و اقتصادی برای تأمین نیاز رو به تزاید جمعیت، تحمیل فشار مضاعف بر اکوسیستمهای شکننده کشور را در پی داشت. کمبود منابع مالی ریشه در کاهش درآمدهای ارزی ناشی از کاهش صادرات نفت بهدلیل تحریمها بود. ثانیاً راه بر سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی برای گسترش فناوریهای سبز و سازگار با محیط زیست بسته شد و در نتیجه مانع از بهره مندی مردم ایران در برخورداری از محیط زیست سالم برای سالهای طولانی شد. ثالثاً تحریمها ناقض تعهدات کشورهای شمال در خصوص کمک به توسعه کشورهای در حال توسعه بود. این تعهد ناشی از اصل بنیادین«مسئولیت مشترک اما متفاوت» کشورها در خصوص حفاظت از محیطزیست است که در اسناد بینالمللی متعدد از اجلاس جهانی ریو تا ریو+20 تأکید و تصریح شده است.
به عنوان جدیدترین اجماع جهانی بر مسئولیت کشورهای شمال در بند269 سند «آیندهای که میخواهیم» بر اهمیت انتقال فناوری به کشورهای درحال توسعه تصریح شده و مفاد برنامه اجرایی ژوهانسبورگ در خصوص شرایط اعطایی و ترجیحی برای کشورهای در حال توسعه در زمینه ارتقا، تسهیل و تأمین مالی،دسترسی به توسعه، انتقال و اشاعه فناوریهای سازگار با محیطزیست و دانش فنی آنها مورد تأکید قرار گرفته است.نقض این تعهدات بهطور گسترده در خصوص تحریم صادرات هرگونه تکنولوژی به ایران توسط ایالات متحده امریکا و مصوبههای مربوط به انتقال فناوریهای دارای کاربرد دوگانه یا حساس اتحادیه اروپا و شورای امنیت نمایان است.نباید فراموش کرد که وضعیت شاخصهای محیط زیست یک کشور تابعی از میزان بهرهمندی آن از فناوریهای سبزاست.
بهرهمندی از چنین فناوری هایی نیازمند انتقال تکنولوژی سازگار با محیط زیست، حمایت از این فناوریها در تولید داخلی و اجرای طرحهای صنعتی کمتر آلاینده است. سه گانهای که انتظار میرود در دوران پسا تحریم به سهولت در دسترس قرار گیرد.در دوره پساتحریم این امیدواری وجود دارد که با رفع محدودیت بر صادرات انرژی، درآمدهای کشور افزایش یافته و با خروج از رکود تورمی امکان سرمایهگذاری در صنایع و خدمات سبز افزایش یابد.همچنین با توسعه بخش صنایع و خدمات سبز،اضافه بار اکولوژیک موجود در بخش کشاورزی کاهش یافته و متناسب با ملاحظات آبی ایران باز تنظیم و تحدید گردد.
لغو تحریمهای سرمایه گذاری و انتقال سرمایه به داخل،گزینههای دولت برای تعیین واجرای طرحهای توسعه را افزایش داده و امکان انتخاب سازگارترین آنها با رعایت ملاحظات محیط زیست کشور را فراهم نماید.رهاورد توسعه اقتصادی ناشی از این روند،امکان گسترش عدالت اجتماعی و کاهش فقر است که بویژه در زیستگاههای انسانی نزدیک به مناطق حساس موجب کاهش فشار بر منابع طبیعی و سوءبرداشت از آنها خواهد شد.اشتیاق به تغییر اوضاع و احوال امروز محیطزیست بر اثر کاهش اثر تحریمهای ناعادلانه نباید ما را از این واقعیت دور غافل کند که وضعیت بغرنج محیط زیست حاصل عمل دو تیغه یک قیچی بوده است: سوء تدبیر و تحریم.
اکنون که بر اثر درایت و اصرار دولت تدبیر و امید تحریمها رنگ باخته باید تلاش مضاعفی کرد تا آثار سوء تدبیرها نیز رخت بر بندد تا در سایه تعهد همه اجزای حکومت به توسعه پایدار، قفل چالشهای محیط زیست گشوده شود.