سامانه الکترونیکی جامعه محیط زیست

همانطوریکه در منابع متعدد و در قران ذکر شده است, انسان در نظام هستی, ارتباطات و روابط گوناگونی دارد که هریک از این ارتباطات اقسام گوناگونی را در خود جای می دهند. می توان این ارتباطات را در چهار دسته ی عمده تقسیم بندی کرد:

ارتباط با خويشتن

ارتباط با خدا

ارتباط با طبيعت و جهان هستی

ارتباط با ديگران ( همنوع خود)

هر انسانی در "رابطه با خويشتن"، بايد اولاً خود را به خوبی بشناسد و جایگاه واقعی خود را درک کند و در کنار آن نيز خود را بسازد و در این راه اهتمام داشته باشد و در رابطه با خداوند اولاً نسبت به او شناخت و معرفت پيدا کند و با معرفت به او، به وجود او و صفات عليا و اسماي حسنايش باور پيدا کند و ثانياً تنها او را اطاعت و عبادت کند. در رابطه با طبيعت نيز بايد چگونگي رابطه جهان هستي را با خداوند دريابد و نيز بفهمد که خود او نسبت به جهان هستي و طبيعت چه رفتار و کرداری باید داشته باشد تا برخورداري متقابل حاصل شود و در این ارتباط باید با رویکرد و تفکر سیستمی  به جهان هستی اثرات اقدامات انسانی بر این جهان و واکنش های احتمالی و متقابل جهان هستی و طبیعت را در نظر داشته باشد. در رابطه با دیگران و همنوعان خود نيز بايد بداند که انسان موجودي اجتماعي است و زندگي اجتماعي، منشأ حقوق و تکاليف معيني است که انسان در زندگي اجتماعي با توجه به کرامت و مسؤوليت خويش بايد آن ها را رعايت کند تا زمينه ساز تحقق عدالت اجتماعي باشد.

در این مجال قصد نداريم به تمام موارد بپردازيم زیرا مطالعات گوناگونی و ارزشمندی در مورد اکثر این ارتباطات توسط محققان و کارشناسان انجام شده و منابع متعددی در این خصوص در دسترس می باشد ولی در مورد ارتباط با جهان هستی و طبیعت متاسفانه منابع اندكي براي عمومو وجود دارد. بنابراين ذکر چند نکته در این باره خالی از لطف نیست.

رابطه ی بین انسان و طبیعت رابطه ی تسخیری است ولی باید توجه داشت که انسان باید با رسیدن به کمال نسبی و کسب ارزش وجودی خود، امانت دار امینی برای خدا باشد تا این رابطه تسخیری باشد و در صورتی که در این امانت یعنی جهان هستی و طبیعت خیانت کرده و مصرف نادرستی داشته باشد، طبیعت ارزشمند تر انسان خواهد شد و همان طبیعت و جهان هستی واکنش نشان داده و با او مقابله خواهند کرد زیرا این جهان و طبیعت موجود طبق یک سیستمی که خدا آنها طراحی نموده کار می کند و طبیعی است که اختلال در قسمتی از این سیستم باعث واکنش کل و یا قسمتی از این سیستم خواهد شد.  "آیا پنداشته اید ما شما را عبث و بیهوده آفریده ایم.آیافكر می كنید انسان به حال خودش رها می شود؟ " (قرآن مجید). به همین خاطر رابطه ی انسان با طبیعت در میان ارتباطات چهارگانه ی مذکور شگفت انگیز تر و در عین حال پر ابهام تر است.

انسان برای ایجاد تعامل موثر و کارا با جهان هستی و طبیعت نباید تنها رویکرد بهره بردار را اتخاذ کند, بلکه باید خود را به نحو احسن با طبیعت وفق داده و با آن ارتباط عالی برقرار کند. انسان باید با باور به وجود نظام حکیمانه الهی و با تامل در جهان هستی و طبیعت, پیام های طبیعت را درک کرده و از آنها درس بیاموزد.

این همه نقش عجب بر درودیوار وجود         هر كه فكرت نكند نقش بود بر دیوار

رابطه انسان و طبیعت باید بر اساس این قاعده باشد كه آنچه در این عالم وجود دارد مظهر عظمت خداست و ما در قبال آن مسوولیت داریم. و باید بدانیم که هر كاری كه انجام می دهیم در نظام طبیعت تاثیر می گذارد.

ابروباد ومه وخورشید وفلك در كارند       تا تونانی به كف آری وبه غفلت نخوری

همه از بهر تو سرگشنه و فرمانبردار        شرط انصاف نباشد كه تو فرمان نبری

در تعالیم اسلامی, احادیث و خصوصاً قرآن يك سلسله اطلاعات درباره جهان هستی و طبیعت هست كه تدبر در آنها و عمل به آنها درتنظيم ارتباط انسان با طبيعت موثر است. از جمله اينكه خداوند در قرآن‏تاكيد مى‏كند كه طبيعت زنده و باشعور است و انسان با جهانى‏آگاه و هوشيار سر و كار دارد و قرآن تاکید می کند همه موجودات زبان دارند و خدا را تسبيح‏مى‏كنند اما ما آن را نمی فهمیم و درکی از آن نداریم ولی نفهمیدن ما دلیل خوبی نبیست برای اینکه ثابت کنیم جمادات زبان ندارند. سعدی می گوید:

تسبیح گوی او نه بنی آدمند و بس            هر بلبلی که زمزمه بر شاخسار کرد!

باید توجه داشته باشیم که هیچ توسعه و پیشرفتی بدون ارتباط مناسب با طبیعت و محیط زیست و در نظر نگرفتن اکوسیستم و عدم توجه به اثرات و واکنش های طبیعت و اکوسیستم پایدار نخواهد بود و علیرغم بوجود آمدن نتایج مثبت کوتاه مدت, در دراز مدت هزینه ی هنگفتی را برای جامعه به بار خواهد آورد. اگر بخواهیم نمونه های از این بی توجهی ها که هزینه های زیادی را به بار آورده را ذکر کنیم می توانیم به مواردی همچون آلودگی ها, اختلال در لایه ازون, تغییر اقلیم، گرم شدن زمین و غیره اشاره کنیم که علاوه بر هزینه های مشهود مالی, هزینه های اجتماعی و روانی گوناگونی را به بار آورده است.

یکی از زیر سیستم های مهمی که اهمیت ویژه ای داشته و در نظر گرفتن آن در تصمیم گیری ها ضروریست اکوسیستم حیوانات و حیات و حش است که تاثیر عمده ای در کارکرد مناسب اکوسیستم جهان هستی دارد. و به قول سهراب:

و نخواهیم مگس از سر انگشت طبیعت بپرد.

و نخواهیم پلنگ از در خلقت برود بیرون.

و بدانیم اگر کرم نبود، زندگی چیزی کم داشت.

و اگر خنج نبود، لطمه می‌خورد به قانون درخت

و اگر مرگ نبود، دست ما در پی چیزی می‌گشت.

وقتی که جهان هستی بر پایه ی یک نظام و سیستم جامعی طراحی شده و بارها در قرآن به وجود این نظام حکیمانه اشاره شده است روا نیست برخی تصمیم گیری های خرد کلان در جامعه ای اسلامی و قرآنی, کماکان منفک و جزیره ای باشند بلکه باید با اتخاد تفکر سیستمی  و جامع تر از تشدید این معضلات جلوگیری و از بروز معضلات تازه پیشگیری کنیم. البته این موارد تنها در سطح ملی و بین المللی نمود ندارد بلکه در سطح شهرها و شهرستان ها هم نمود داشته و مردم و مسئولان باید در حد توان, هم بصورت نظری و در جلسات متعدد و هم بصورت عملی و عینی به این موارد توجه داشته باشند.

درنتیجه انسان به عنوان جزئی از این جهان، باید با دیگر مخلوقات خداوند همکاری سازنده و پایدار داشته باشد. طبیعت و محیط زیست، محلی است که انسان در آن متولد شده و رشد و نمو کرده است و در آن زندگی می کند. به همین خاطر, باید به گونه‏ای با آن رابطه برقرار کند که ضمن برخوردار شدن از مواهب طبیعی، در حفظ سلامت و پایداری آن نیز بکوشد تا امانت دار خوبی نزد خدا بوده و به بهترین نحو این موهبت ها را به نسل های آینده نیز منتقل کند.

صدری, مسیب, مدیر انجمن حامیان محیط زیست ابوزیدآباد، 1391