فرهاد قلی نژاد*: حقوق محیط زیست مشتمل بر مجموعه وسیعی از قوانین خاص مربوط به موضوعات محیط زیستی و همچنین قوانین عامی است که بر مسائل محیط زیستی تاثیر می گذارد.
تعریف اجزای حقوق محیط زیست به وسعت خود حوزه و جایگاه وی محیط زیست گسترده است. محیط زیست امروزه در مفهوم جدید توسعه پایدار در برگیرنده عناصر مختلف اعم از اجتماعی و فیزیکی پیرامون بشر شامل زمین، آب، خاک، هوا، صدا، انرژی، پسماندها، انواع آلودگی ها و عناصر بیولوژیک و زنده شامل گیاهان ،جانوران و عناصر فرهنگی و آثار جاودان و حتی زیباشناختی میگردد.
در حفاظت از محیط زیست و مدیریت آن قوانین و مقررات جایگاه ویژه و کلیدی دارند قوانین و مقررات محیط زیست که امروزه حقوق محیط زیست نامیده می شوند، هم ترسیم کننده ساختارها و تقویت کننده رژیمهای حقوقی و نهادین و هم تعیین کننده وظایف بخش ها و ارگانهای مختلف در ارتباط با عناصر محیط زیستی است و با توجه به افزایش بحران های محیط زیستی امروزه حقوق محیط زیست جایگاه ویژه ای را بدست آورده و توسعه حقوق محیط زیست با شناخت نواقص قوانین و مقررات بخشی در بسیاری از کشورها مشاهده می گردد.
در یک تقسیم بندی بر اساس حوزه قلمرو تاثیر گذاری حقوق محیط زیست را به دو بخش حقوق داخلی محیط زیست و حقوق بین الملل محیط زیست تقسیم می کنند.
حقوق بین الملل محیط زیست به روابط بین دول حاکم در خصوص محیط زیست و به ارتقاء استانداردهای محیط زیستی در سطح بین المللی و به تنظیم روابط بین دولتهادر خصوص محیط زیست در سطح روابط بین المللی اشاره دارد.
حقوق داخلی محیط زیست در حوزه قلمرو داخلی دولتها در کشور خود وجود داشته و تنظیم کننده روابط بین مردم و قوه مجریه در خصوص موضوع محیط زیست و همچنین وظایف بخشهای مختلف دولت در خصوص حفظ عناصر طبیعی و همچنین نحوه بهره برداری ها و توسعه می باشد.
قوانین داخلی کشورها نقش بسیار مهمی را در اجرای تعهدات و حقوق بین الملل محیط زیست دارد که بین کشورهای جهان در جهت تنطیم روابط بین الملل پیرامون حفاظت از محیط زیست در عرصه جهانی شکل گرفته است.
حقوق داخلی محیط زیست در هر کشور در سطوح مختلفی می تواند تدوین و تصویب گردد سطوحی که هر کدام از نظر درجه و تضمین اجرا دارای درجات مختلف است. در بخی از کشورها در قوانین اساسی و در برخی از کشورها در قوانین بخشی یا قوانین چارچوب محیط زیستی به مسائل محیط زیستی آنان پرداخته شده است.
در همه کشورها حقوق داخلی محیط زیست حاصل نگرش فرهنگی و انعکاس دهنده دیدگاههای عمومی کشور بویژه قانونگذاران و تصمیم گیران از یکسو و همچنین می توانند انعکاس دهنده اوضاع اقتصادی ،اجتماعی آن کشور از سوی دیگر باشد.
پیش شرطهای لازمی در جهت موثر بودن حقوق داخلی محیط زیست نقش دارند که این یادداشت به آنها می پردازد .مهمترین پیش شرطهای لازم در کارایی حقوق داخلی محیط زیست دولت ها شامل موارد زیر است:
الف)قوانین مناسب
در هر کشوری حقوق داخلی محیط زیست آن کشور باید انغکاسی از سیاست ها و استراتژی ها برای دستیابی به اهداف زیست محیطی و توسعه پایدار بوده و بتواند آن قوانین نظامهای تاثیرگذار اجرای سیاستها و استراتژی ها را تاسیس و نهادها و موسسات مرتبط را تقویت کند. و این قوانین تامین کننده منابع مالی و انسانی مناسب و لازم برای تحقق اهداف محیط زیستی باشد.
ب)هماهنگی و تقویت رژیم های نهادین
قوانین محیط زیست داخلی هر کشور باید ظرفیت سازی مطلوب را در بخش های مختلف کشور که اداره امور محیط زیست را برعهده دارند برای یک مدیریت مطلوب محیط زیستی بعمل آورند و این قوانین باید بتوانند هماهنگی های لازم را برای تحقق اهداف بین وزارتخانه ها و ارگان های دولتی بعمل آورده و یا سایر بازیگران عرصه مدیریت محیط زیست نظیر سازمان های غیردولتی و جامعه مدنی را وارد عرصه نماید.
ج)رویه قضایی کشورها :
نحوه رسیدگی به امور قضایی کشور و نوع قوانین و مجازاتها در کشور که خود از سطوح حقوق داخلی محیط زیست در آن کشور محسوب میگردد در توسعه و تاثیر حقوق داخلی محیط زیست در آن کشور مهم و تاثیرگذار است . اینکه در آن کشور قوانین و مقررات و رویه قضایی پیرامون موضوع محیط زیست ،تخریب و آلودگی آن در چه سطحی قرار داشته و چه عوامل بازدارنده و یا مجازات هایی را تعیین کرده است
د)اجرای قوانین داخلی محیط زیست
اجرای قوانین داخلی محیط زیست مهمترین بخش انتظار و عملکردی از قوانین و مقررات است که تاثیر گذاری و نقش آنها را در حفاظت از محیط زیست و مدیریت اصولی و هدفمند آن تضمین می نماید.و عدم اجرای قوانین و مقررات نتیجه و انتظار لازم از حقوق داخلی محیط زیست را محقق نخواهد ساخت. بنابراین کشورها مکانسیم ها و ابزارهایی را برای اجرا و تمکین به قوانین داخلی خود اتخاذ می نمایند که برخی از این مکانیسم ها تشویقی (همانند معافیت های مالیاتی )و برخی دیگر بازدارنده و تنبیهی (همانند جرایم آلودگی ) می باشند. علاوه بر اتخاذ روشها و مکانیسم های تسهیل و تضمین کننده اجرای قوانین و مقررات محیط زیست داخلی ،اهتمام مجریان قانون و دستگاههای نظارتی هر کشور در تضمین اجرای قوانین و مقررات محیط زیست و ارزیابی اجرای قوانین داخلی محیط زیست بسیار ضروری ولازم است.