سامانه الکترونیکی جامعه محیط زیست

دریای خزر به عنوان بزرگترین دریاچه زمین حتی بزرگتر از دریاچه ویکتوریا در شرق آفریقا یا دریاچه های بزرگ آمریکا ، دقیقا در جایی که اروپای جنوب شرقی به قاره آسیا متصل می شود ، مابین عرض جفرافیایی 07/47 درجه شمالی و 33/36 درجه شمالی و طول جغرافیایی 43/45 درجه شرقی و 20/54 درجه شرقی قرار دارد . تقریبا 03/1 کیلومتر طول و 435 – 196 کیلومتر عرض دارد و هیچگونه ارتباطی با دیگر اقیانوسهای جهان ندارد و مساحت سطح آن تحت مقیاس MSL در حدود 5/26 متر است و خط ساحلی آن در حدود 7000 کیلومتر و مساحت سطح ساحلی آن 386400 کیلومتر مربع می باشد . حجم آب دریاچه 78700 کیلومتر مکعب است و شوری کمی دارد و در قیاس با آبهای اقیانوسهای دیگر در حدود 3 درجه شوری کمتری دارد بنابراین علت شوری آب خزر چیست ؟

دریای خزر باقیمانده اقیانوس قدیمی به نام تتیس است ، در حدود 60 – 50 میلیون سال ، اقیانوس تتیس با اقیانوسهای آرام و آتلانتیک مرتبط بود ولی به خاطر تغییر تدریجی لبه های قاره ایی ، ارتباط خود را با اقیانوس آرام و سپس با اقیانوس آتلانتیک از دست داده است ، در نتیجه از اقیانوسهای جهان جدا شده است بنابراین شوری آب دریای خزر می تواند به خاطر نشأت یافتن آن از یک اقیانوس قدیمی باشد .

چرا آب دریای خزر 3 درجه از آب اقیانوسهای جهان شوری کمتری دارد ؟ در طول دوره شرایط گرم و خشک میزان کم بارندگی باعث خشک شدن تتیس و جدا شدن آن از اقیانوسها گردیده است و همین خشک شدن و جدا شدن از اقیانوسها باعث شوری کم آن گردیده است ، در طول دوره شرایط سرد و مرطوب بارندگیهای زیاد باعث زیاد شدن آب تتیس گردیده است و بار دیگر منجر به ارتباط با اقیانوسهای دیگر شده است در نتیجه شوری کاهش می یافت . ذوب شدن یخها عامل دیگر کاهش شوری در آبهای تتیس می باشد چون محتوای شوری یخها کم می شود .

دریای خزر را می توان به سه قسمت جنوبی ، میانی ، شمالی تقسیم کرد :

مرز قسمتهای شمالی و میانی در طول لبه بستر شمالی خزر بین جزیره چچن ( نزدیک دهانه رودخانه تراس ) و کیپ تیوپ – کاراگان قرار دارد و مرز بین قسمتهای میانی و جنوبی از آستانه آپشرون مرتبط با جزیره ژیلویی در غرب تا کیپ کولی در شرق ( شمال ترکمنباشی ) می باشد .

بخش شمالی در حدود 25% سطح خزر را دربر می گیرد در صورتی که بخشهای میانی و جنوبی مشترکا 37 % را دربر می گیرد هر چند حجم آب در قسمت شمالی فقط 5/0 % می باشد در صورتی که حجم آب در قسمت میانی 9/33 % و در قسمت جنوبی 6/65 % می باشد . این حجم آبها با سنجش عمق خزر به دست آمده است . قسمت شمالی خیلی کم است با متوسط عمق کمتر از 5 متر . در بخش اصلی قسمت میانی ، گودال بنت با عمق بیشتر از 500 متر است و بخش جنوبی با گودال جنوبی خزر با عمیقترین نقطه زیر 1025 متر است .

تقریبا 130 رودخانه بزرگ و کوچک به درون خزر جریان دارد و اکثر آنها به سواحل شمالی و غربی می ریزد . بزرگترین آنها رودخانه ولگاست که 000/400/1 کیلومتر مربع مساحت دارد و به بخش شمالی خزر می ریزد . بیش از 90 % آبهای شیرین توسط بزرگترین رودخانه ها از جمله ولگا ، کورا ، اترک ، اورال و سولاک فراهم می گردد . رودخانه های ایران و رودخانه های کوچکتر در سواحل غربی مابقی آب خزر را تامین می کنند . در قسمت شرقی جریان دائمی وجود ندارد . جدا از سطح وسیع بخش شمالی ، دو منطقه فیزیکی دیگری که دریای خزر را متمایز می کند دلتای ولگا و خلیج تالاب کارا بوگاز است .

دلتای ولگا در منطقه پست پریکاسپیک قرار گرفته است که مساحت این منطقه در حدود 10000 کیلومتر مربع است و عرض دلتا در حدود 200 کیلومتر است . ساختار دلتا که بایرنولز نیز گفته می شود هیلوکهایی هستند که ارتفاع آن 3 متر و 20 متر است و در اثر بادهای ساحلی بر روی رسوب رودخانه  تشکیل یافته است . این رسوبات با سرعت 8 میلیون تن در هر سال به صورت دلتا در می آید . دریاچه های کوچک فراوانی را می توان بین تپه ماهورها پیدا کرد و سیستمهای پیچیده ایی از کانالها با جزایر زیاد وجود دارد . کانال کشتیرانی خزر – ولگا از دلتا می گذرد و برای حفظ عمق ، بیشتر از 2 متر لایروبی می گردد .  

 تالاب کارابوگاز در ساحل شرقی دریای خزر قرار گرفته است و منطقه پشت ساحل دریا را دربر گرفته است و آن را می توان بزرگترین تالاب جهان دانست و با موانع شنی از دریا مجزا می گردد . تا 1980 تالاب کارابوگاز یکی از رسوبات تبخیری مهم برای دریای خزر بود . پرآبی تاریخی تلاب کارابوگاز بین سالهای 1979 – 1900 به طور میانگین هر ساله 15 کیلومتر مکعب است . در آغاز قرن بیستم ، زمانی که سطح دریا بیشتر شد تنگه بین دریای خزر و تالاب کارابوگاز هر ساله جریان آب 30 کیلومتر مکعب را به حوزه کوچکتر منتقل کرد . طی سالهای بعد جریان آب به خاطر کم شدن جریان آب رودخانه ایی و پایین آمدن سطح دریا کاهش یافته است . برای کم کردن سرعت کاهش سطح دریا ، یک سد محکم بین تنگه در مارس 1980 ساخته شده است . این سد تالاب کارابوگاز را از حوزه خزر جدا می کند که از طغیان بیشتر آب به طرف بندر جلوگیری می کند . این سد همچنین باعث می شود که بیش از 40 کیلومتر مکعب آب درون دریای خزر حفظ گردد و منجر به افزایش 11 سانتیمتری سطح آب گردد در نتیجه سالانه نرخ متوسط سطح دریا تا 7/2 – 5/2 سانتیمتر افزایش می یابد . در سپتامبر 1984 دریچه کوچکی در سد باز شد تا مقداری آب به خلیج منتقل گردد . در ژوئن 1992 سد کاملا خراب شد که باعث متفاوت شدن تنوعات طبیعی در چرخه آب شناسی و خلق کارهای مهندسی برای تخمین تنوع طبیعی گردید .

منطقه خزر در مرکز ناحیه زئوژئوگرافیکی پالئارکتیک قرار دارد و از دو بیوماس مهم بیابانهای سرد و نیمه بیابانی در شمال و شرق و کوهستانهای درهم پیچیده گرمتر و سیستمهای ارتفاع بالا با ساختارهای پیچیده در جنوب غرب و جنوب تشکیل یافته است .  همچنین منطقه کوچکی در اطراف دلتای ولگا در غرب و جود دارد که دارای علفزارهای خوبی است . دامنه شرایط اقلیمی که در اطراف دریای خزر وجود دارد منجر به تنوع زیستی گردیده است و با وجود تالابهای گسترده ایی مانند دلتای ولگا ، رودخانه های اورال و کورا و تالاب نمکی کارابوگاز بیشتر شده است .

تنوع زیستی محیط زیست از قدمت طولانی تشکیل آن و تفکیک آن ناشی می گردد و زمان زیادی برای خاص شدن آن سپری گردیده است . تعداد تاکساهای آبی اندمیک که بیش از 400 تا است خیلی جذاب می باشد . 115 گونه ماهی وجود دارد که تعدادی از آنها ماهی آنادروموس است که از رودخانه ها برای تخم ریزی به خزر می آیند . شناخته شده ترین این ماهی هفت گونه و زیرگونه خاویار است که منبع اقتصادی با ارزشی برای هر کشوری است . فک خزری یکی از تنها دو گونه فک آب شیرین است که در سراسر جهان وجود دارد و دیگری در دریاچه بایکال یافت می شود . اخیرا هیبریداسیونی بین ماهی خاویار دریای سیاه و خزر اتفاق افتاده است که می تواند به خاطر ایجاد ارتباط از طریق کانال دان – ولگا باشد . اثرات مفید این هیبریداسیون بر روی دریای خزر به سختی ارزیابی می شود . کاهش زیاد تنوع میان گونه های ماهی خاویار باعث نگرانی جدی شده است . تالابهای ساحلی مانند گودالهای آبی کم عمق موقت و دائمی اکثرا شور هستند و موجب جذب نوع خاصی از پرندگان می گردد . پرندگان در سراسر سال فراوان هستند و تعداد آنها در طول فصل مهاجرت به شدت افزایش می یابد . در آن موقع پرندگان زیادی در دلتاهای بزرگ ، تالابهای کم عمق و دیگر تالابها وجود دارند و در این زمان می توان بازدید کنندگان علاقه مند را به مناطق بهتر راهنمایی کرد و مناطق زیبا و منابع فراوان اکولوژیکی حفاظت شده را به آنها نشان داد . چنین اکوتوریسم طرح ریزی شده و مدیریت شده خوب می تواند قدرت فراوانی در کسب درامد و آموزش و اگاهی ساختن به علاقه مندان هم برای افراد محلی و هم برای افراد خارجی را دارد .

ناحیه دریای خزر سرمایه اقتصادی مهمی است که منابع عظیم نفت و گاز دارد و در قرن حاضر شروع به توسعه و تکامل کرده است . منابع نفتی برای مناطق دست نخورده خزری در حدود 35 – 18 بیلیون بشکه براورد می گردد در حالی که در ایالت متحده 22 بیلیون بشکه و دریای شمال 17 بیلیون بشکه براورد می گردد . منابع گاز طبیعی حتی از منابع نفتی نیز عظیم تر است و حدود دو سوم منابع هیدروکربنی را دربر می گیرد . این منابع نفتی عظیم باعث دلشیفتگی به منطقه خزر می گردد .

به طور غیرقایل انکاری ، محیط زیست دریای خزر جذابیتهای زیادی را برای اکثر مردم سراسر جهان فراهم کرده است . منابع نفتی می توانند به خاطر وفور نفت و گاز خزر تا دهه ها به استخراج بپردازند . مهندسان تغذیه پاکی خاویار خزر را ستوده اند و آنهایی که با منابع اکولوژیکی ارتباط دارند تنوع زیستی با ارزش آن را تشخیص داده اند

تنوع زیستی دریای خزر

تشکیل دریای خزر منجر به ایجاد نوعی از زیستگاههای مختلفی همانند  تشکیل قاره استرالیا گردیده است . دریای خزر هزاران سال قبل مستقل شده است که منجر به خاص شدن بسیاری از حیوانات کم یاب از جمله خاویار شده است . گونه های ماهی خاویار 200 میلیون سال قبل همزمان با دایناسورها وجود داشتند و در نتیجه آن را می توان فسیل زنده نامید . در آن زمان ماهیان خاویار در بسیاری از دزیاهای قدیمی می زیستند . طی سالهای بعد به خاطر فرایند تکامل احتمالا به خاطر رقابت با گونه های ماهیان استخوانی ، ماهیان خاویار شروع به انقراض کردند اما توانستند در دریای خزر زنده بمانند . این دریاچه غول پیکر بیش از 90 درصد منابع خاویار جهانی را در بر می گیرد . پیشتر دریای خزر مکانی برای اکثر گونه های کمیاب سخت پوستان و نرم پوستان است .

به علت زیستگاههای گوناگون و بی نظیر آن ، دریای خزر مکانی برای گونه های فون فلورای نادر زیادی شده است . در ارتباط با افزایش سطح دریای خزر طی دوره 1996 – 1994 زیستگاهها برای گونه های کمیاب گیاهان آبی به شدت کاهش یافته است که می تواند در اثر کمبود زیاد مواد بذری در تالابهای ساحلی تازه تشکیل شده و پیکره های آبی می باشد .

بسیاری گونه های گیاهی اندمیک و کمیاب روسیه با جوامع درون منطقه ایی دلتای ولگا و جنگلهای کنار رود دلتای رودخانه سامور مرتبط است و نیز ساری قوم خان که پناهگاه بی نظیری برای فلورهای سازش یافته به شنهای روان بیابانهای آسیای مرکزی کهن است از جمله چرخ آبگرد (Aldrovanda veiculosa) و لاله خزری ( Nelumbo caspica) . عوامل محدود کننده اصلی برای تشکیل گونه های گیاهی ، عدم تعادل هیدرولوژیکی درون دلتاهای اطراف ، آلودگی آب و فعالیتهای احیا اراضی زمینهای مختلف است . تغییر سطح آب دریای خزر یک دلیل غیر مستقیم برای رشد نکردن گیاهان می باشد و بر گیاهان دلتای ولگا تاثیر می گذارد  . در حدود 11 گونه گیاهی در دلتای رودخانه سامور یافت شده است که برخی جنگلهای مستعد بی نظیری را شکل می دهند که تاریخ را به دوران سوم زمین شناسی می گرداند .

گونه ها و زیستگاهها

زیستگاههای اصلی ( دریا و تالاب )

دریای خزر دارای زیستگاههایی است که در آن گونه های سازش یافته افزایش یافته است .

زیستگاههای اصلی برای گونه های ماهیها

برای اینکه یک ماهی چرخه زندگی خود را تکمیل کند می بایست در سه زیستگاه مختلف زندگی کند : زیستگاه تخم گذاری ، زیستگاه بالغ شدن ، زیستگاه زمستانگذاری .

برای گونه های ماهی با دامنه مهاجرتی محدود این سه زیستگاه در یک زمان رخ می دهد .

گونه های مهاجرتی نیمه مهاجر زیستگاه رشد و نمو خود را ممکن است بیرون از دریا سپری کند اما در طول زمستانگذرانی و فصول تخم گذاری به رودخانه ها مهاجرت می کند .   

برخی ماهیان دریایی مهاجرتهای عمده خود را درون آب دریا انجام می دهند در صورتی که دیگر ماهیان ممکن است به مناطق نسبتا محدود دریا سازگاری داشته باشند . عمده گونه های ماهیان خزر به منطقه ساحلی دریا در عمق بین 70 -50 متری سازگار دارند .

گونه های ماهیان نیمه مهاجر

این ماهیها در دلتاها و جریان پایین رودخانه ها تخم ریزی می کنند و دلتاهای آب شیرین را به عنوان زیستگاه رشد و نمو انتخاب می کنند . سطح بهینه شوری برای بسیاری از ماهیان تجاری تقریبا g/lit 8 است . آبهای با شوری بهینه تمام شمال خزر و نیز مجاور مناطق ساحلی به دهانه رودخانه درون منطقه میانی خزر را دربر می گیرد .

گونه های ماهیان مهاجر

ماهی خاویار (با ارزشترین ماهی تجاری ) در رودخانه های حوزه خزر تخم ریزی می کند . این ماهیان با جریان بالا از حوزه های رودخانه به طول صدها کیلومتر مهاجرت می کنند . ماهیان خاویار مناطق با زمینهای شنی سخت یا زبر را برای تخم گذاری انتخاب می کنند هر چند ساخت سدها حرکت ماهیان را به اعماق پایینتر رودخانه ها محدود می سازد و مانع از مهاجرت ماهیان خاویار به رودخانه ها برای تخم گذاری می گردد که منجر به کاهش تولید مثل طبیعی می گردد .

پیشتر 53 مکان تخم گذاری در کورا و 290 مکان در آراکس وجود داشت هر چند تنها 5 کانال تخم گذاری در این سیستم با مساحت 8/112 هکتاری باقی مانده است .

گونه های ماهیان دریایی

ماهیان تجاری دریایی در سراسر دریای خزر زندگی می کنند . مناطق ژئو گرافیکی مختلف درون دریا نقش مهمی بازی می کنند . مناطق شمالی کم عمق برای تولید مثل و نیز برای رشد و نمو در مراحل اولیه زندگی مهم است .

ماهیان موجود در منطقه شمالی خزر برای تولید مثل عبارتند از :

شاه ماهی دالکینگا ( Alosa brashnikovi   ، Dolginka herring )

شاه ماهی چشم بزرگ ( Alosa saposhnikovi ، Big eye shad  )

شاه ماهی کوچک معمولی ( Clupeonella delicatula caspia  ، Ordinary sprat )

مناطق جنوبی و میانی خزر مناطق تغذیه و پروار بندی این ماهیهاست که دوره زمستانگذاری مشخصی ندارند که می تواند ناشی از شرایط اقلیمی ثابت و بدون تغییر باشد که ادامه رشد و نمو گیاهان علفی را در پی داشته باشد . این گیاهان نقش منبع غذایی برای ماهیام محسوب می گردد .

زیستگاههای اصلی برای گونه های پرندگان

دریای خزر بر روی مسیر مهاجرتی بسیاری از گونه های پرندگان قرار گرفته است و بنابراین برای تمام اوراسیا دارای ارزش مهمی است . اکثر پرندگان مهاجر از منطقه سیبری – آسیا نشأت می گیرند . در پاییز پرندگان در سواحل شمال شرقی و شرقی جمع می شوند و به تدریج از سواحل غربی به طرف جنوب حرکت می کنند ، در این نقطه گونه های مختلفی ممکن است مسیرهای مختلفی را بگیرند . برخی حرکتشان را به طرف جنوب در طول سواحل غربی ادامه می دهند و برخی دیگر به طرف جنوب از طریق دامنه کوهستان کوکاسیان ادامه می دهند . پرندگانی که از حوزه های شمال غربی و مرکزی روسیه می آیند از طریق ولگا به سواحل دریا مهاجرت می کنند ، در منطقه دلتای ولگا این جریان کوچک پرندگان با پرندگان آسیا ادغام می گردد . رودخانه های اورال و اتیبا مسیرهای کوچی مهمی هستند .

زیستگاههای مهم پستانداران

تنها پستاندار زنده دریای خزر فک خزری است . در زمستان در شمال خزر نزدیک قطعات یخ جایی که بچه زایی می کنند تجمع می یابند . تعداد کمی از این حیوانات در جزایر نزدیک سواحل ترکمنستان در سراسر زمستان باقی می مانند . در تابستان برای پرواربندی به جنوب و مرکز خزر مهاجرت می کنند هر چند تعدادی در شمال باقی می مانند.

پستانداران ساحلی عمدتا در سراسر نوار ساحلی در بوته زار ها و نیزارها زندگی می کنند که می توان به گراز وحشی ( Wild boar) ، سمور دریایی ( Otter ) ، راسو اروپایی ( Mink  ) ، راکون راه راه ( (Striped rackon

و موش صحرایی سیاه ( Musk rat) .

بسیاری از گونه های جوندگان (Rodents) و خرگوشها ( Hares) به مناطق ساحلی که دارای اکوسیستم استپی و نیمه بیابانی هستند، سازگار یافته اند .

گونه هایی مانند بز کوهی سیگک (Saigak antelope) ، بز کوهی تاتاری (  Saigak tatarica) و نیز آهوی ایرانی ( Gasella subguturosa) می توانند در اکوسیستمهای بیابانی و نیمه بیابانی در طول مناطق ساحلی یافت شوند . سه گله از بز کوهی تاتاری در منطقه نزدیک شمال خزر زندگی می کنند . گله اوسیتور ( بین دریای خزر و اورال ) ، گله گوریو ( منطقه ایی بین رودخانه های اورال و ولگا ) و گله کالمیک .

از زمان منع شکار بز کوهی در سال 1991 تعداد آنها تا 300 هزار راس افزایش یافته است . این حیوانات مهاجر هستند و ممکن است مسافتی بین 500 – 300 کیلومتر را بپیمایند هر چند در سالهای اخیر کوچ قابل توجهی مشاهده نشده است . اکثر بز کوهی های باقیمانده در جنوب منطقه آستاراخان به سر می برند . کوچهای اخیر به سواحل خزری در طول زمستان تنها در گله های موجود بین رودخانه های اورال و ولگا دیده شده است .

حیوانات دریای خزر

ترکیب مهم منطقه خزر تنوع بیوتیپ زیاد آن و نیز تنوع شرایط زنده و غیر زنده است هر چند عمده فلورها و فونهای بومی و اندمیک رقبای ضعیفی با گونه های مشخص هستند و اغلب غیر قابل رقابت هستند .

فلورها و فونهای کنونی دریای خزر به نظر می آید که ترکیبی از گونه های با منشأ های متفاوت باشند از جمله : گونه های بومی دریای خزر ، گونه های اقیانوس آرکتیک یا اقیانوس منجمد شمالی ، برخی گونه های آتلانتیک یا اطلس و مدیترانه ایی و حتی برخی با منشأ آب شیرین .

تنوع زیستی دریای خزر 5/2 بار ضعیفتر از تنوع زیستی دریای سیاه و 5 بار ضعیفتر از دریای بارنتز است که دلیل مهم آن شوری زیاد باشد . برای فلورها و فونهای آب شیرین سطح شوری دریای خزر خیلی بالاست ولی برای گونه های دریایی سطح شوری خیلی پایین است در نتیجه دریای خزر کنونی تنها برای گونه های سازگار به آبهای با شوری کم مناسب است . علیرغم وجود این شرایط شوری ویژه ، دریای خزر مکانی برای 87 گونه میکروفیت و گونه های زیادی جلبک سبز است . در دریای خزر فراوانترین موجودات سخت پوستان هستند . این موجودات ریز به خاطر قدرت تنظیم اسمزی خوبشان قدرت زنده ماندن در دامنه گسترده ایی از شوری ( از آب شیرین تا غلظتهای شوری حتی بیشتر از مقداری که در اقیانوسها یافت می شوند ) دارند . در گذشته ، گونه های با مکانیسم تنظیم اسمزی ضعیف به خاطر تغییرات در میزان شوری می مردند در نتیجه تنوع زیستی کنونی دریای خزر حاصل هزاران سال کم شدن شوری و فرایند شور شدن می باشد .

نخستین گزارش دقیق در مورد فلورها و فونهای دریای خزر در سال 1963 توسط زینکویچ و داده های منتشر شده در سال 1951 توسط درژاوین گرفته شده است ، طبق این دو گزارش ، 718 گونه در دریای خزر وجود دارد : 62 گونه پروتوزوا ، 379 گونه بی مهرگان ، 79 گونه مهره داران و 170 گونه موجودات انگلی .

به استثنای پروتوزوا و ارگانیسمهای انگلی ، درژاوین و زنکویچ 476 گونه از متازوای زنده را کشف نمودند که 46 درصد بومی دریای خزر و 66 درصد نیز در همسایگی دریاهای جنوبی زندگی می کنند ، 4/4 درصد با منشأ آتلانتیک و مدیترانه ایی و 3 درصد با منشأ اقیانوس منجمد شمالی هستند .

بیش از 315 گونه و زیر گونه زئوپلانکتون در دریای خزر وجود دارد که عمده آنها بومی هستند . به غیر از 315 گونه زئوپلانکتون ، 135 گونه اینفوسوریان است . به خاطر جدا شدن دریای خزر از دیگر اقیانوسها طی هزاران سال قبل گونه های خاصی از ایشتی فون  اندمیک خزر افزایش یافته است .

فک های خزری ( Seal  ، Phoca caspica ) کوچکترین نوع فک است و بومی منطقه بوده و تنها پستاندار زنده دریای خزر است که در سراسر دریا زندگی می کند و گهگاهی به درون دلتاهای رودخانه های ولگا و اورال می رود . تعداد زیادی از این حیوانات را در طول فصل پاییز در جزایر شل – کمپوزیت در قسمت شرقی شمال خزر و بر روی سواحل شنی جنوب خزر  می توان مشاهده نمود ( اکتبر – نوامبر ) ، هر چند تعداد این حیوانات در طول فصل زمستان در مناطق یخی شمال خزر در طول فصل تولید مثل و بلوغ مشاهده شده است . در 1993 فک خزری به عنوان یک گونه آسیب پذیر تقسیم بندی شده است و در لیست قرمز MUPN ( اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت ) قرار گرفته است . اندازه جمعیت فک خزری تقریبا از 5/1 میلیون راس از آغاز قرن بیستم به 400 – 360 هزار راس تا پایان دهه هشتاد کاهش یافته است .  

اکثر گونه های موجود در رودخانه ولگا از دریای خزر منشا یافته است ، طبق گفته بیرشتین 64 گونه بی مهره هستند از جمله یک گونه ایزوپودا ، 26 گونه آمفی پودا ، 10 گونه کوماسه ، 6 گونه مایسراسه ، 1 گونه دیکاپودا و 18 گونه ماهی که به درون رودخانه ولگا شاخه خزر نفوذ کرده اند .

شاخصترین گونه های موجود در آبهای شیرین را می توان به موارد زیر اشاره کرد :

Cordylophora caspia  ، Dreissena polymorpha  ، Polypodium hydriforme ، Hypania invalida ، Hypania kovalewskyi و گونه هایی از جنس Theodoxus و Melanopsis .

برخی گونه های بومی دریای خزر در دریای بالتیک نیز مشاهده شده است برای مثال گونه های ماهی Goby و نیز برخی ککهای آبی ( Cladocera  ، Fleas ) از جنس سرکوپاگ .

گونه های دیگری مانند اسب دریایی ( Mysidae ) به مخازن آبهای شیرین منتقل شده اند و مسیرشان را به دریای بالتیک پیدا کرده اند .

Cercopagis pengoi  از سخت پوستانی هستند که مناطق مستعمره را به عنوان مناطق دور از دریاچه اوناریو پیدا کرده اند .

در طول قرن نوزدهم گور خر ماسلها در اروپا و بعدا در آمریکا دیده شده است . این گونه ها می تواند منجر به عدم تعادل اکولوژیکی در اکوسیستم جدید می گردد که مشکلات آتی زیست محیطی را در پی دارد .

گونه های با ارزش تجاری

منابع طبیعی دریای خزر از ارزش اقتصادی بالایی برخوردار است ، گونه های زیادی از ماهیها ، سخت پوستان ( Crustacean) ، میگو ( Shrimp ) و نیز برخی پرندگان آبزی و فکهای خزری به خاطر ارزش تجاری شان شکار می گردند .

ماهیها

ماهیگیری مهمترین صنعت کشورهای اطراف دریای خزر است . حدود 600 -500 هزار تن ماهی سالانه از دریا گرفته می شود که مهمترین آنها عبارتند از :

ماهی خاویار ( Beluga  ، Huso huso ) ، شاه ماهی دریایی مهاجر ( Herring  ) ، سازان ( Sazan  ، Cyprinus carpio carpio ) ، گربه ماهی ( Silurus glanis  ) ، صخره ماهی

هر چند تا انتهای 1950 مداخله انسانی منجر به کاهش شدید در تعداد ماهیان گردیده است . ساختمانهای مهندسی آبی عظیم و نیز توزیع مجدد آب برای آبیاری سبب تغییراتی در چرخه هیدرولوژیکی طبیعی گردیده است . آلودگی نیز منجر به زوال زیستگاههای طبیعی شده است که مانع از تولید مثل موفق ماهی می گردد . برخی از با ارزشترین گونه های ماهیان بین المللی تجاری دریای خزر خاویار ( 5 گونه ) و شاه ماهی کوچک ( 3 گونه ) است . گاو ماهیان ( Goby  )  در سراسر دریای خزر پراکنده شده اند و بخش مهم یک زنجیره غذایی به عنوان غذا برای ماهیان شکارچی تشکیل داده است . ماهی خاویار تاکنون با ارزشترین ماهی تجاری است که هم برای گوشتش و هم برای خاویار که در بازار جهان بیشترین متقاضی را دارد شکار می گردد در نتیجه ماهی خاویار در معرض شکار غیر قانونی قرار می گیرد . بیشترین گونه های این ماهیان عبارتند از ماهیان خاویار روسی و ایرانی ( Acipenser persicus ) ، ماهی خاویار ( Huso huso ، Beluga ) و سوروگا ( Acipenser stellatus ) است . جمعیت گونه های شیپ ( Acipenser nudiventris ) کاهش یافته است و تنها در حال حاضر تنها در قزاقستان یافت می شود. رودخانه کورا قبلا به عنوان منطقه تخم گذاری استفاده می شد و در حال حاضر سطح آن پایین یافته است و ماهیگیری در این رودخانه اهمیت تجاری خود را از دست داده است . در آذربایجان و ترکمنستان ماهی خاویار شیپ در لیست قرمز ثبت گردیده است .

ماهی استرلت (Acipenser rutbenis ) ماهی آب شیرین است و فقط در رودخانه ولگا زندگی می کند . بعد از 1960 روغن ماهی منبع تجاری مهمی شد هر چند انتهای 1900 میزان آن اساسا کاهش یافته بود ولی طی چند سال قبل دوباره افزایش یافته است . شاه ماهی ( Herring  یا Shade ) گونه مهم تجاری دیگری است مخصوصا شاه ماهی پشت سیاه ( Alosa kessleri kessleri ) و شاه ماهی دالکینگ ( Alosa brashnikovi brashnikovi ) و شاه ماهی خزری ( Alosa caspia caspia ) . صید شاه ماهی در دلتای ولگا و نیز نزدیک آذربایجان و ترکمنستان در طول ساحل ایران صورت می گیرد .

تعدادی از گونه های ماهی آزاد را می توان در دریای خزر یافت که برای اهداف تجاری استفاده می شود ، این گونه به سواحل جنوب غربی مهاجرت می کند تا غذای خود را آنجا پیدا کند و در آبهای با عمق 50 – 40 متر زندگی کنند هر چند اخیرا جمعیت آنها به طور قابل توجهی در اثر شکار غیر قانونی کاهش یافته است و به همین خاطر در لیست قرمز قزاقستان ، ترکمنستان و روسیه ثبت شده است .

اندازه جمعیت ماهی سفید که دارای اهمیت تجاری قابل توجهی است اخیرا در اثر صید زیاد کاهش یافته است به همین خاطر ماهیگیری تنها در رودخانه ولگا صورت می گیرد ولو اینکه جمعیت در حال کاهش باشد . در دریای خزر ماهی سفید تنها برای اهداف مونیتورینگ صید می شود . ماهی سفید در لیست قرمز بیشتر مناطق خزری ثبت شده است . در نواحی جنوبی خزر صخره ماهی دریای سیاه می تواند به گله های جنوبی و غربی منشعب گردد ، این ماهی در نواحی شمالی خیلی کمیاب است بنابراین روسیه و قزاقستان آن را در لیست قرمز ثبت کرده است . افعی ( Asp) گونه دیگری است که در دریای خزر یافت شده است که یک گونه شکارچی فراوان است و در سراسر دنیا یافت می شود . در طول قرن نوزدهم ، تعداد ماهیان خاویار ( Sevruga ، Ship  ، Beluga ) ، ماهی آزاد ( Salmon ) ، ماهی سفید ( Coregonus alba) و نیز بسیاری گونه های دیگر به خاطر میزان زیاد ماهیگیری غیر قانونی کنترل نشده کاهش یافته است .

در ترکمنستان ، دو گونه از سخت پوستان ( خرچنگهای پا بلند و پا ضخیم ) به عنوان یک راهکار موثر برای شکار غیر قانونی ماهیان می باشد و میزان صید را تا 50 هزار تن در یک سال می رساند گر چه میزان آن در حال حاضر از 5-3 تن در سال بیشتر نمی شود . در حال حاضر این خرچنگها در منطقه تالاب کارابوگاز صید می شود .

پستانداران

تنها پستانداری که در دریای خزر یافت می شود فک خزری است . شکار فک خزری به 2 تا3 قرن پیش بر می گردد . تا قبل از قرن بیستم میزان صید فک به صدها هزار عدد می رسد تحقیقات صورت گرفته طی 10 سال گذشته نشان داده است که جمعیت فک خزری کاهش یافته است . بین 1986 تا 1995 جمعیت فک تقریبا 20 درصد احیا شده است . پیشتر در سال 2000 فک خزری از اپیدمی ناراحتی سگی رنج می برد که از جنوب شرقی آغاز شد و در سراسر دریا گسترش یافت .

در گذشته شکار فک خزری مطابق با یک سری سهمیه های خاص و تنها در طول ماههای زمستان صورت می گیرد چونکه به آسانی روی قالبهای یخی غوطه ور می شود ، هر چند در سال 1997 شکار فک خزری توسط تمام کشورها به جز روسیه غیر قانونی اعلام شد ولی روسیه نیز در سال 1998 شکار آن را غیر قانونی اعلام کرد .

از پستانداران تجاری ساحلی مهم خزر می توان به این حیوانات اشاره کرد : خرگوش قهوه ایی ( Hare ، Lepus europaeus) ، خرگوش وحشی ( Rabbit oryctolagus cuniculus ) ، موش زمستان خواب جنگلی ( Dor mouse ،Dyomys nitedula ) ، گرگ ( Canis lupus ) ، شغال ( Jackal  ، Canis aureus) ، روباه ( Vulpes vulpes ) ، راکون ( Procyon lotor ) ، راسو (Weasel، Mustela nivalis )  ، سمور سنگی ( Martes ، Stone marten ) ، گورکن ( Badgar  ، Meles meles ) ، سمور دریایی ( Lutra lutra ، Otter ) ، گربه نیزار ( Reed cat  ، Felis chaus ) ، گربه استپی ( Steppe cat  ، Felis libyca ) ، مارال ( Djeiran ، Gasella subgutturosa ) .

این پستانداران از حیوانات مهم اقتصادی و نیز از منابع مهم غذایی برای انسانها می باشد . مهمترین سم داران ( Ungulate ) در خط ساحلی خزر گراز وحشی ( Wild boar  ، Sus scrofa ) است که برای تفریح و اهمیت تجاری شکار می گردد . شغال بزرگترین گونه پستاندار خزری است و تعداد زیادی از آنها در مناطق سامور – دیویچنسکی و لنکوران ( آذربایجان ) یافت شده است و بیشتر در مناطق پست و بیشه زار در سواحل دریایی یا رودخانه ایی زندگی می کنند . خز شغال گرچه از لحاظ زیبایی چندان مطلوب نیست ولی از لحاظ تجاری به ویژه در قزاقستان به علت دارا بودن پوست گرمتر و سبکتر نسبت به پوست گوسفند ارزش زیادی دارد . روباه علاوه بر دارا بودن نقش کنترل جمعیتی در محیط زیست برای خزشان شکار می شود . علاوه بر روباه و شغال ، جانوران دیگری مانند سیاه گوش ( Lynx ،Felis lynx ) ، سمور دریایی ( Otter  ) ، گربه استپی ، گربه قرمز ، سمور ( Marten  ) و راسو ( Weasel  ، Mustela nivalis ) نیز برای خزشان شکار می شود . خز سمور دریایی به نظر می رسد از ارزش زیادی برخوردار است ، خز گربه قرمز ارزش زیادی ندارد و تنها به میزان کمی تولید می شود . خز سیاه گوش با ارزشترین آنهاست ولی  به میزان کم تولید می شود . راسو در سراسر نواحی خزر یافت می شود و خز آن دارای ارزش زیادی نیست ولی نقش مهمی را در محیط زیست با شکار جوندگان ( Rodents) بازی می کند . گرگ بزرگترین شکارچی در طول سواحل خزری است که در مناطق بکر و دست نخورده فراوان است . موش بیور یا نوتریا ( Coypu  ، Myocastor coypus ) پستاندار ارزشمند تجاری متعلق به خانواده جوندگان است که هم از لحاظ منبع گوشت و هم از لحاظ خز ارزش زیادی دارد . خز آنها دارای خز متراکمی در لایه زیرین دارد که برای مقاومت در برابر آب بسیار مفید است و این حیوان را قادر می سازد تا زیر آب به مدت طولانی باقی بماند . روباه کورساک (  Vulpes corsac ) و گربه های استپی در سواحل خزری قزاقستان دیده شده است و برای خز و گوشتشان شکار می گردد . گونه مهم دیگر با ارزش تجاری در قزاقستان بز کوهی سایگاک ( Saiga tatarika ) است . دو جمعیت از این گونه وجود دارد که یکی متعلق به جمعیت اوست یورت و دیگری متعلق به جمعیت ولگا – اورال است . اندازه جمعیت این گونه ها در دهه های اخیر تا 275 – 250 هزار باقی مانده است .

پرندگان

شکار پرندگان آبی و آبزی یک ورزش عمومی در سراسر مناطق خزری است که برای گوشتشان و پرشان شکار می شوند . اردکها بیشترین پرندگان در معرض شکار هستند . ساحل آذربایجان یک منطقه مهم برای پرندگان مهاجر است به ویژه برای غاز خاکستری ( Grey goose ، Anser anser  ) ، اردک آهنی  ( Ferruginous duck ،  Aythya nyroca ) مرغابی صفیر ( Whistling teal ، Anas creca ) ، اردک خاکستری ( Grey duck  ، Anas superciliosa ) ، بال قرمز ( Turdus iliacas) و پرندگان دیگر .

شکار در سراسر این منطقه مجاز است . در ترکمنستان بخش عمده شکار در قسمت میانی خط ساحلی به نام خلیج کراسنوسک است . 40 درصد کل شکار غیر قانونی پرندگان احتمالا در محدوده شهر کراسنوسک در منطقه خلیجی صورت می گیرد .

گونه های کمیاب در معرض خطر

گونه های گیاهی و حفظ تالاب رودخانه سامور مسئله مهمی در حال حاضر محسوب می شود . افزایش توسعه اقتصادی در مناطق ساحلی و دشتهای پایین دست سامور – دیویچنسکوی و نیز افزایش جریانهای تفریحی منجر به تنزل این زیستگاه بین منطقه ایی بی نظیر شده است . وجود بیست گونه کمیاب گیاهی ، خصوصیات استپ خشک ناحیه ایی و جوامع بیابانی را در کالمیکیا و قلمرو پایین دست داغستان را نشان می دهد . این گونه ها بر روی تراسهای دریایی سطوح مختلفی با خصوصیات ژئولوژیکی خاص گسترش یافته اند . دخالتهای انسانی که طی دهه گذشته افزایش یافته است بزرگترین تهدید برای بیشتر گونه های گیاهی است . چرای نامحدود احشام ، توسعه اقتصادی ، شخم زدن زمین و نیز احیاء اراضی همه در توالی استپ و اکوسیستم بیابانی ،  خصوصیات جوامع ناحیه ایی به جوامع غنی گونه ایی کم و تولید مثل کمتر نقش داشته اند . گونه های کمیاب و بومی رقبای ضعیفی هستند که آن را در خطر انقراض قرار داده است .

تغییر در سطح دریای خزر بر جمعیت برخی گونه های گیاهی تاثیر داشته است از جمله :

چرخ آبگرد (Aldrovanda vesiculosa) ، ثعله‌ باقلا خزری (Nelumbo caspica ) ، Diandrochloa diarrhena ، Marsilea aegyptiaca  ، Trapa natans

همه این گیاهان در دلتای ولگا در قلمرو شکارگاه طبیعی آستاراخان سازش یافته اند . در قزاقستان گیاهان Rubia cretacea  و چرخ آبگرد ( Aldrovanda vesiculosa ) جزو گیاهان در معرض خطر محسوب می گردد و Linaria cretacea به عنوان یک گونه آسیب پذیر طبقه بندی می شود . چرخ آبگرد یک گیاه آبزی است که در رودخانه اورال زندگی می کند . Rubia  و Linaria بر روی صخره های خاکهای گچی ، بر روی کناره های رودخانه امبا و در طول اوست – یورت یافت می شود . تمام این گونه ها حتی در سال  1960 نیز نادر بودند و اکثرا بین سالهای 96 – 1990 کشف شده اند .

دیگر گونه های نیاز به حفاظت عبارتند از :

پیچک ایرانی ( Convolvulus persicus ) ، Stipa Pseudocapillata ، Artemisia gurganica ، Linaria leptoceras .

از گونه های حشرات در قزاقستان نزدیک به 200 گونه کمیاب قاب بالان وجود دارد که 20 درصد جمعیت قاب بالان محلی را تشکیل می دهند گرچه تمام آنها در لیست قرمز ثبت نشده است و تنها 20 گونه از این حشرات در لیست قرمز قزاقستان ثبت شده است . این گونه های نادر در مناطق شمالی دریای خزر سازش یافته اند .

دوزیستان ( Amphibians ) : جمهوری اسلامی ایران غنی ترین کشور دارای دوزیست در میان 5 کشور اطراف خزر است ، 20 گونه دوزیست در طول سواحل ایران زندگی می کنند و 85 درصد آن در لیست گونه های در معرض خطر ثبت شده است . در دیگر کشورهای خزری تنوع دوزیستان کم است اکثر دوزیستان برای مصرف کشته می شوند چون منبع پروتئین خوبی هستند به خصوص گونه رونا . فعالیت بشری تاثیر منفی بر زیستگاه این جانور داشته است . احیا اراضی ، زهکشی تالابها بیشترین آسیب را به این زیستگاههای طبیعی وارد کرده است ، آفت کشها و علف کشها نیز مشکل ساز هستند چونکه محیط زیستی را که دوزیستان زندگی می کنند آلوده می سازند و در نتیجه منجر به مشکلات اکولوژیکی می گردد . برخی گونه ها بیش از اندازه به آلودگی حساس هستند و گاهگاهی به عنوان گونه نشانگر به منظور اطمینان از تمیزی آب استفاده می شود .

خزندگان ( Reptiles )  : لیست قرمز روسیه و قزاقستان 8 گونه خزنده موجود در منطقه را ثبت کرده است . از این 8 گونه ، 4 گونه در کنوانسیون ضمایم 1و 2 برن ثبت شده اند . عمده گونه های نادر در داغستان زندگی می کنند . کمیابترین خزندگانی که نزدیک به انقراض هستند زیر گونه شرقی – هندواروپایی لاک پشتهای مدیترانه ایی ( Testudo graecaibera ) و افعی غربی ( Python ، Eryx jaculus ) است . لاک پشتهای مدیترانه ایی در استپهای خشک و در نیمه بیابانی داغستان زندگی می کنند و ممکن است حتی در کوهستانها تا ارتفاع 1100 متری زندگی می کنند . افعی غربی تنها در جنوب داغستان در مناطق استپی یا در کوهستانهای با ارتفاع 1700 -1500 متری یافت شده است . مار آتشی ( Coluber caspious )  ماری است که در صخره های کناری رودخانه متشکل از سنگها و مناطق رسی زندگی می کنند و نیز در دره های موجود در استپ ، بیابان یا بر روی سواحل آبی . در قزاقستانتنها بین رودخانه های ولگا و اورال زندگی می کنند .

مار چهار خطی (Four-lined rat Snake ، Elaphe quatuorlineata )  نادری است که جمعیت آن به سرعت در حال کم شدن است و می توانند در مناطق مختلفی از خاکهای تثبیت شده و شنهای نیمه تثبیت شده ، رسی یا حتی بیابانهای سنگلاخی زندگی کنند . گاهگاهی در مناطق شهری و حتی درون خانه ها یافت می شوند و برخی اوقات توسط شکارچیان متخلف شکار می شوند و به عنوان حیوان اهلی به فروش می روند .

پستانداران ( Mammals) :

پستانداران خیلی کمی در سواحل دریای خزر زندگی می کنند هر چند بیش از 35 گونه در لیست قرمز ملی به عنوان گونه های نادر و یا در خطر انقراض ثبت گردیده است و نیاز به حفاظت ویژه دارند . از جمله پستاندارانی که در جمهوری قزاقستان زندگی می کنند عبارتند از :

راسوی تجاری ( Merbled polecate ، Vormela peregusna )

آهوی گواتردار ( Stot ، Gasella subgutturosa )

بز کوهی ( Saigak ، Saiga tatarika )

از جمله پستاندارانی که در آذربایجان زندگی می کنند عبارتند از :

خفاش نعل اسبی کوچک ( Horse shoe bat  ، Rhinolophus hipposideras  )

جوجه تیغی کوهی ( Porcupine ، Hystrix indica )

موش خرمای تجاری ( Marbled polecate ، Vormela pergusna )

سمور دریایی ( Otter  ، Lutra lutra )

گربه استپی ( Felis libyca ) ، سیاه گوش ( Lynx ، Felis lynx ) ، فک خزری ( Seal  ، Phoca caspica ) ، شوکا ( Chamois  ، Gasella subgutturosa ) .

در ترکمنستان شوکا و سمور دریایی یافت شده است .

در روسیه 18 گونه به عنوان در معرض خطر ثبت گردیده است از جمله :

موش ماسک (  Musk rat  ، Ondatra zibethicus ) ، سمور اروپایی ( European mink ، Mustela lutreola ) ، سمور دریایی هند و اروپایی ( Caucasian otter  ، Lutra lutra meridionalis ) .

به غیر از 19 گونه پستانداری که در ایران زندگی می کند ، 8 گونه به عنوان در معرض خطر ثبت شده است . گرگ ( Canis lupus ) ، کفتار ( Hyena ، Hyaena hyaena) و فک خزری ( Seal) به عنوان گونه های نادر طبقه بندی می شوند . این حیوانات به خاطر خراب شدن زیستگاههای طبیعی شان در معرض تهدید هستند .

عوامل مهمی که بر روی زیستگاهها تاثیر می گذارند و منجر به آسیبهایی می گردند آسیبهای هیدرولوژیکی و جنگل زدایی است که به خصوص بر روی رودخانه ها تاثیر می گذارند ، نتیجه غیر مستقیم این فاکتورها بر هم خوردن تعادل در هرمهای غذایی به خاطر کاهش تعداد گونه های مشخص است . اندازه جمعیت گونه های نادر ممکن اسن به دلایل مختلف ، متفاوت باشند . اندازه جمعیت راسوی تجاری به خاطر در دسترس بودن غذا متفاوت است به خصوص اندازه جمعیت موشها و جوندگان . اندازه جمعیت شوکا ( Chamois) در اثر شکار و تخریب زیستگاهشان برای چرای گاو تحت تاثیر قرار گرفته است . تا 1930 ، 200 هزار شوکا در قزاقستان وجود داشت ولی امروزه 50 هزار تا باقی مانده است که نیمی از این تعداد در مانگیستوسکایا زندگی می کنند . در پنینسولا بوزوچی تعدادشان احتمالا بین 20 – 16 هزار تخمین زده می شود و برخی دیگر در تپه های شنی پنینسولا جاردا در ترکمنستان دیده شده است و نیز در آذربایجان که در لیست قرمز ثبت گردیده است .

عوامل مهمی که بر روی زیستگاهها تاثیر می گذارد و منجر به آسیب آنها می گردد آسیبهای هیدرولوژیکی و جنگل زدایی است که به خصوص بر روی رودخانه ها تاثیر می گذارند ، نتیجه غیرمستقیم این فاکتورها بر هم خوردن تعادل در هرمهای غذایی به خاطر کاهش تعداد گونه های مشخص است . اندازه جمعیت گونه های نادر ممکن است به دلایل مختلف متفاوت باشد تعداد موش خرمای تجاری به خاطر در دسترس بودن غذا متفاوت است به خصوص اندازه جمعیت موشها و جوندگان ( Rodents ) . تعداد جمعیت شوکا ( Chamois ) به خاطر شکار و تخریب زیستگاهشان برای چرای گاو تحت تاثیر قرار گرفته است .

تعداد راسوهای زنده ( Weasels) در دلتای ولگا در اثر کاهش سطح آب تاثیر منفی دیده است ، دخالتهای انسانی نیز دلیلی برای کاهش جمعیت است . شکار راسوها از سال 1920 ممنوع شده است .

سمور اروپایی ( Mink ، Mustela luteola ) گونه های خیلی نادری است که در خطر انقراض قرار دارد و محل زندگی آنها در دلتای ولگاست . دخالتهای انسانی منجر به کاهش اندازه جمعیت این سمور گردیده است . سمور آمریکایی ( Mustela vison ) که آشیان اکولوژیکی یکسانی را اشغال می کند قدرت رقابت بیشتری نسبت به سمور اروپایی دارد . سمور دریایی ( Otter ، Lutra lutra ) گونه دیگری است که در لیست قرمز ترکمنستان و آذربایجان ثبت گردیده است، هر چند شکار سمور دریایی هم در منطقه آستاراخان و هم در دلتای ولگا مجاز است ولی با تعداد مصوب . سمور خزری ( Caucasian otter ، Lutrameridionalis agner ) زیر گونه نادری است که در داغستان در رودخانه های اترک و سولاک زندگی می کنند . گور خر وحشی ( Asinus hemionus ) از ترکمنستان حیوان نادری متعلق به خانواده اسبهاست و در ساحل شرقی دریای خزر زندگی می کنند و در طول سالهای 1930 در قزاقستان منقرض شده است و مجددا به جزیره بارساکلس در دریای اورال در 1953 وارد شده است و در 1991 وارد منطقه حفاظت شده اکتای – بوزاچینسکی در پنینسولا توب کاراگان وارد شده است .

پرندگان

در قزاقستان ، 31 گونه پرنده در طول ساحل یا مناطق ساحلی دریای خزر زندگی می کنند که در لیست قرمز قزاقستان ثبت شده اند . عمده آنها در اکوسیستمهای ساحلی و آبی زندگی می کنند مانند پلیکان صورتی ( Pelecanus rufescens ) بالای دو هزار و پلیکان دالماسی ( Pelecanus crispus ) ، حواصیل زرد ( Nyctanassa violaceae ) ، فلامینگوی بزرگ (  Phoenicopterus ruber ) بیش از 35 هزار و عقاب دم سفید (  Haliaeetus albicilla  ) . 13 گونه پرنده کمیاب وجود دارد که در مناطق بیابانی زندگی می کنند از جمله بوستارد ( Otis tarda ) ، پرنده مارگیر (  Plotus anninga ) ، عقاب استپی ( Aquila rapax ) و عقاب جغدی ( Bubo bubo ) ، پرنده های ساکن ساحل دریا و نادر موجود در قزاقستان شامل اگرت بزرگ ( Egretta garsetta ) بیش از 5/1 هزار ، لک لک سفید ( Plegadis falcinellus  ) بیش از 600 و در طول ماههای زمستان عقاب دم سفید ( Haliaeetus albicilla ) .

44 گونه از پرندگان موجود در طول ساحل دریای خزر روسیه در لیست پرنده های نابود شده و نادر ثبت شده است . از این 44 گونه ، 12 گونه در لیست قرمز اروپا در قالب در معرض خطر ( E) ، نادر ( R) و آسیب پذیر ( V ) ، 14 گونه در لیست قرمز IUPN و 28 گونه در پیوست دوم کنوانسیون برن ثبت گردیده است . غنی ترین فون پرندگان در داغستان و آستاراخان یافت شده است . در میان 45 گونه پرنده طبقه بندی شده ، 24 گونه در ساحل زندگی می کنند و از آن مکانی برای غذا خوردن یا آشیانه سازی استفاده می کنند . پرندگان دیگری که در لیست قرمز IUPN و در قالب E ثبت شده است پلیکان فرفری ( Pelecanus crispus  ) است که تعداد آن از 30 تجاوز نمی کند . این پرندگان در دلتای ولگا ( عمدتا بین کانالهای گاندارین و کیروف ) ، حومه رودخانه اترک ( خلیج آستاراخان و کیزلیار ) و در قزاقستان مخصوصا ژیلاوا کوسا زندگی می کنند . عمدتا پلیکان صورتی ( Pelecanus onocrotalus ) است که بیش از دو هزار عدد وجود دارد این گونه می تواند در روسیه و نیز در دریاچه مانیش – گودیلی و با نسبت کمتر در دلتای ولگا یافت می شود . در قزاقستان این گونه حتی بیشتر است و بین دهانه رودخانه اورال ، دشت ژیلایا و در منطقه قبل دلتای رودخانه ولگا یافت می شود . دیگر پرنده های نادری که در طول خط ساحلی دریای خزر زندگی می کند عبارتند از باکلان (  Phalacrocorax pygmaeus ) در چارچوب K لیست قرمز IUPN ، فلامینگو ( Phoenicopterus roseus ) ، حواصیل مصری ( Heron  ، Bubalcus ibis ) ، ( Kolpitsa  ، Platalea leucorodia ) ، )  Plegadis falcinellus، Karavayka ) ، ( Sultanka ، Prophyrio prophirio ) ، ( Sterkh  ، Grus lecogera ) ، ( Krechetka ، Chettusia gregaria ) ، ( Turyvik  ، Accipiter brevipes) ، مارگیر اروپایی ( Circaetus gallicus gallicus ) ، عقاب دم بلند ( Haliaeetus leucoryphus ) ، عقاب دم سفید ( Haliaeetus albicilla ) ، ( Bustard  ، Otis tarda ) .

289 گونه پرنده در ترکمنستان زندگی می کنند که 43 گونه کمیاب و در خطر انقراض هستند ، 24 گونه در لیست قرمز ترکمنستان ثبت شده است هر چند 19 گونه باقیمانده نیاز به مراقبت شدید به منظور جلوگیری از انقراض آنها دارد .

در استان گیلان ایران 30 گونه پرنده در معرض خطر وجود دارد که 50 درصد کل پرندگان خزر را تشکیل می دهند . برآورد شده است که 40 درصد از گونه های در معرض خطر مورد شکار قرار می گیرند که خانواده Anatidae 23 درصد آن را تشکیل می دهند . 30 گونه پرنده در معرض خطر در وضعیت بسیار حساسی بوده و در لیست گونه های نادر قرار می گیرند هر چند شکار آنها یک امر عادی است و جمعیت آنها به خاطر افزایش فشار انسانی بر روی زیستگاه طبیعی شان کاهش یافته است و اثرات جانبی در پی داشته است .

ماهی ها :

عوامل زیادی در پراکندگی ماهیها در دریای خزر تاثیر دارند . برخی گونه ها ممکن است در یک منطقه نادر باشند و در برخی مناطق دیگر فراوان باشند . تمام کشورهای اطراف دریای خزر یک نوع ماهی مهاجر به نام minoga را در لیست قرمزشان ثبت کرده اند به این دلیل که minogous تنها نماینده در دریای خزر است و در چارچوب دوم ثبت شده است که گونه هایی که جمعیت آن سریعا در یک منطقه ویژه در حال کاهش است . این ماهی ممکن است چند صد کیلومتر به طرف بالادست برود تا به منطقه تخم گذاری برسند . سازه های هیدرومهندسی ، تولید مثل آنها را بیش از اندازه کاهش داده است چونکه نمی توانند بیش از این مسافت طی کنند .

ماهی آزاد ( salmon ) برای فروش بیش از اندازه شکار می گردد ، دو زیر گونه از این ماهی وجود دارد : ماهی آزاد خزری ( Salmo trutta caspinus ) و ماهی سفید ( Stenodus leucichthys leucichthys ) . هر دوی این ماهی در دریای خزر زندگی می کنند ولی در رودخانه هایی که به دریا می ریزند ، تخم گذاری می کنند .

ماهی آزاد خزری در لیست قرمز روسیه ، قزاقستان و ترکمنستان ثبت شده است . این ماهی به خاطر قرار گرفتن در معرض انقراض در چارچوب 1 قرار گرفته است . زیر گونه های دیگر در حوزه دریای آرال و بالتیک زندگی می کنند و عمدتا در قسمت جنوب غربی دریای خزر و نیز در رودخانه هایی که به دریا می ریزند زندگی می کنند . طی سال 1940 صید این ماهی به بیش از 620 – 410 تن در سال رسید ولی تا 1960 تنها 5 تن در سال بود .

ماهی سفید خزری در خانواده Coregonidae  قرار دارد که در لیست قرمز در چارچوب 4 و در لیست قرمز IUPN ( اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت ) ثبت گردیده است . این ماهی زیرگونه ماهی آزاد سفید است که  زیستگاههای خیلی محدودی دارد و تنها در دریای خزر عمدتا در بخش شمالی و میانی و در رودخانه هایی که به دریای خزر می ریزند یافت می شود . در تابستان در قسمتهای پایین دریا ( عمق بیش از 50 متری ) باقی می مانند ولی در پاییز و بهار در بخشهای شمالی دریا فراوان هستند . در سال 1930 صید ماهی سفید در شمال خزر به میزان 1400 تن در سال بود اما تا انتهای 1950 به 4/0 تن در سال کاهش یافته است . این کاهش زیاد در صید به خاطر تغییر جریان رودخانه ولگا و در نتیجه ساخت سدها می باشد که منجر به اتمام کامل تولید مثل طبیعی این ماهی گردید . در اثر تولید مثل مصنوعی میزان آن تا حدودی به حالت اول برگشته است ولی امروزه در زیر سطح تجاری قرار دارد . در گذشته منطقه تخم گذاری ماهی سفید در شاخه رودخانه ولگا – کاما یافت شده است . اخیرا تعدادی ماهی سفید یافت شده تا برای سرازیری مکانهایی از زیستگاه نیروگاه آبی ولگوگراد استفاده شود اما اثر این منطقه تخم گذاری خیلی پایین است .

شاه ماهی چند توانی در لیست قرمز روسیه ، قزاقستان و ترکمنستان در چارچوب دوم قرار دارد و تنها به خاطر تخمگذاری به طرف رودخانه های اترک ، اورال و ولگا حرکت می کند . در سال 1930 بیشتری گونه ماهی موجود ، شاه ماهی ( Herring) بود بیش از 70 هزار تن در سال . هر چند به خاطر صنعت ماهیگیری و مشکلات تولید مثلی کاملا نادر می باشد .

 گونه Kutum  ، Rutilus frissi kutum  در لیست قرمز قزاقستان و روسیه در چارچوب سوم ثبت شده است . این گونه عضوی از خانواده کپور ( Carp) است و گونه نادری است که جمعیت آن در حال کاهش است . kutum  زیرگونه ایی با گستردگی جغرافیایی محدودی است و عمدتا در ناحیه جنوبی ، جنوب غربی و ناحیه میانی دریای خزر یافت می شود و به ندرت در منطقه شمالی یافت می شود . این گونه در منطقه جنوبی از ارزش تجاری بالایی برخوردار است .

لیست قرمز آذربایجان دارای گونه های ماهیانی از جمله  

Abramis sapabergi  ، اردک ماهی )  Pike  ، Esox lucius ) ، Perch ( Perca fluviatilis)  ، خاویار هوایی ( Ship sturgeon  ، Acipenser nudiventris ) .

کاهش در اندازه جمعیت اردک ماهی در کشورهای خزری به خصوص ایران و ترکمنستان مورد توجه قرار گرفته است . اخیرا این گونه تقریبا و کاملا در ناحیه جنوبی خلیج ترکمنباشی ناپدید گشته است و جمعیتشان به بخشهای سنگی دریا در منطقه تالاب کارابوگاز محدود شده است . انقراض اردک ماهی بالا نشین دریایی از تالابهای سواحل ترکمنستان و نیز دیگر مناطق دریا آغاز شده است و بعد از افزایش ، استخراج نفت و گاز سرعت گرفته است که عامل کاهش جمعیت است .

طی سال 1990 شکار غیر قانونی ماهی به طور بی وقفه افزایش یافته است که اثر منفی بر روی با ارزشترین ماهیان تجاری ( خاویار و ماهی آزاد ) گذاشته است در نتیجه تعدادشان بی نهایت کاهش یافته است و مسئله حفاظت آنها را حساس کرده است .

در سواحل آذربایجان گونه های ماهیانی مانند باربل ( Barbus mursa  ) ، Danubian bleak (Chacal burnus chalcoides)   به شدت کاهش یافته است و تحت تهدید انقراض هستند . این گونه ها و نیز ماهیان خاویار و ماهیان آزاد توسط متخصصان آذربایجان برای ثبت در لیست قرمز ملی معرفی شده اند .

در قزاقستان Sterlet  ، Acipenser ruthenus  از رودخانه اورال ، باربل ، Spiny loach ( Gobitis aurates)  و دیگر گونه ها در لیست قرمز گونه ها اضافه شده اند .