در تداوم و تکامل نظریه های رشد و توسعه اقتصادی در جهان، از دهه 1980 میلادی نظریه های اقتصادی مبتنی بر توسعه پایدار مطرح و روز به روز از طرفداران بیشتری برخوردار شده است. بر اساس نظریه های مزبور، رشد و توسعه اقتصادی کشورها زمانی مورد انتظار و استقبال است که با تخریب محیط زیست شامل آب، خاک، هوا و تخریب منابع آیندگان همراه نباشد.
مقدمه:
در تداوم و تکامل نظریه های رشد و توسعه اقتصادی در جهان، از دهه 1980 میلادی نظریه های اقتصادی مبتنی بر توسعه پایدار مطرح و روز به روز از طرفداران بیشتری برخوردار شده است. بر اساس نظریه های مزبور، رشد و توسعه اقتصادی کشورها زمانی مورد انتظار و استقبال است که با تخریب محیط زیست شامل آب، خاک، هوا و تخریب منابع آیندگان همراه نباشد. این نوع توسعه به این معنی است که سطح کنونی مصرف را نمی توان برای مدت طولانی حفظ کرد. همچنین برای اجتناب از پدید آوردن بدهی اجتماعی برای نسل های آینده، باید در آموزش و پرورش و سلامت جمعیت کنونی سرمایه گذاری کافی به عمل آید.
در کشورمان ایران نیز ، همانند سایر کشورهای جهان، بحث حفظ محیط زیست و حرکت به سوی توسعه پایدار از برنامه اول توسعه آغاز و با سرعت ملایمی تداوم یافته است. در قانون بودجه سال1382 برای اولین بار طراحی و استقرار نظام مدیریت سبز با هدف کاهش هزینه های جاری دولت و اعمال سیاست های مصرف بهینه منابع و حفاظت از محیط زیست پیش بینی شده و به تبع آن آیین نامه اجرایی بند قانونی مزبور تهیه و پس از تصویب هیئت وزیران ابلاغ شده است.
هدف مدیریت سبز کاهش هزینه و آثار منفی زیست محیطی ناشی از مصرف در دستگاههای دولتی از طریق اجرای نظام مدیریت محیط زیستی، تغییر الگوی مصرف، مصرف بهینه منابع و کاهش ضایعات و در نهایت بهبود محیط زیست است. بی تردیدی برنامه نظام مدیریت سبز برای دستگاه ها و شرکت های دولتی یک فکر و برنامه متعالی است و تحقق کامل آن در گرو مشارکت مجدانه همه کارکنان سازمان ها و علاقه مندان به توسعه کشور است. البته اجرای برنامه مدیریت زیست محیطی در سازمان ها نیازمند داشتن تفکر زیست محیطی و رغبت انجام آن توسط مدیران و کارکنان دستگاهها است.
مدیریت سبز به عنوان یک رویکرد مدرن زیست محیطی در سازمان ها با تاکید بر یکپارچگی، مسئولیت پذیری اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی در جهان اجرا می شود.
این رویکرد مبتنی بر مفاهیم بنیادی زیر طراحی شده است:
• رهبری مبتنی بر رویکرد سبز
• توسعه فرآیندهای سبز
• یادگیری و هدایت نوآوری ایجاد شراکت سبز
• موفقیت پایدار از طریق مسئولیت پذیری
شاخص های مدیریت سبز:
الف: بهینه سازی مصرف انواع منابع پایه محیط زیست
- مصرف آب (شاخص: متوسط میزان سرانه هر نفر 150 لیتر در شبانه روز)
- مصرف برق (شاخص: میزان مصرف سرانه 900 کیلو وات در سال)
- مصرف سوخت (شاخص: استفاده از گاز طبیعی در ساختمان ها، تاسیسات اداری، سیستم های گرمایشی و سرمایشی و سرانه مصرف بنزین 6 لیتر در100 کیلومتر در هر خودرو)
ب- مدیریت پسماند (شاخص: تفکیک از مبدا و سرانه تولید زباله خانگی و شهری به میزان400 کیلوگرم در سال)
ج- تغییرات ضروری در ساختمان با هدف صرفه جویی
د- کاهش مصرف کاغذ با توجه به نوع فعالیت دستگاهها و موسسات
قوانین و مقررات مربوط به مدیریت سبز:
*اصل پنجاهم قانون اساسی*
جمهوری اسلامی، حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسل های بعد باید در آن حیات رو به رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می شود. از این رو فعالیت های اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا کند ممنوع است.
* ماده (66) قانون برنامه چهارم توسعه
کلیه دستگاههای اجرایی و مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی موظفند برای کاهش اعتبارات هزینهای دولت، اعمال سیاست های مصرف بهینه منابع پایه و محیط زیست، برای اجرای برنامه مدیریت سبز شامل: مدیریت مصرف انرژی، آب، مواد اولیه و تجهیزات (شامل کاغذ)، کاهش مواد زائد جامد و بازیافت آنها (در ساختمان ها و وسایط نقلیه)، طبق آییننامهای که توسط سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور با همکاری دستگاههای ذیربط تهیه و به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید، اقدام نمایند.
* ماده (190) قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه
کلیه دستگاههای اجرایی و مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی موظفند جهت کاهش اعتـبارات هزینهای دولت، اعمال سیاست های مصرف بهینه منابع پایه و محیط زیست برای اجرای برنامه مدیریت سبز شامل مدیریت مصرف انرژی، آب، مواد اولیه و تجهیزات (شامل کاغذ)، کاهش مواد زائد جامد و بازیافت آنها (در ساختمان ها و وسایط نقلیه) طبق آئیننامهای که توسط سازمان حفاظت محیط زیست و معاونت با همکاری دستگاههای ذیربط تهیه و به تصویب هیأت وزیران خواهد رسید اقدام نمایند.
*آییننامه اجرایی ماده (190) قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه
تصویب نامه شماره23519/ت47631هـ 12/2/1391هیات وزیران
هیئتوزیران در جلسه مورخ 9/11/1390 بنا به پیشنهاد مشترک معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور و سازمان حفاظت محیط زیست و به استناد ماده (190) قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران ـ مصوب 1389ـ آییننامه اجرایی ماده یاد شده را به شرح زیر تصویب کرد:
آییننامه اجرایی ماده (190) قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران
ماده1ـ در این آییننامه اصطلاحات زیر در معانی مشروح مربوط به کار میرود:
الف ـ سازمان: سازمان حفاظت محیط زیست
ب ـ دستگاههای اجرایی: دستگاههای موضوع ماده (222) قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران
ماده2ـ دستگاههای اجرایی و مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی موظفند اقدامات زیر را برای تحقق اهداف برنامه مدیریت سبز انجام دهند:
الف ـ اطلاعرسانی و ارتقای آموزش کارکنان در زمینه برنامه مدیریت سبز
ب ـ بهینهسازی مصرف انواع حاملهای انرژی
ج ـ بهینهسازی مصرف آب
دـ کاهش مصرف کاغذ با توجه به نوع فعالیت دستگاهها و مؤسسات
هـ ـ مصرف بهینه مواد اولیه، مواد مصرفی و تجهیزات
و ـ کاهش تولید پسماند از طریق بهرهگیری از فناوریهای مناسب و افزایش بهرهوری
زـ بهبود نظام تعمیر و نگهداری وسایل و تجهیزات به جای تعویض
ح ـ بازیافت ضایعات، تصفیه و بازچرخانی آب با سیستمهای مناسب
ط ـ استفاده از فناوریهای پاک و سازگار با محیط زیست
ی ـ کاربرد مواد مصرفی سازگار با محیط زیست
ک ـ مدیریت پسماندهای جامد با تأکید بر تفکیک از مبداء
ماده3ـ سازمان موظف است به منظور انتقال سریع تجربههای موفق داخلی و خارجی، در اختیار گذاردن روشها و فناوریهای مناسب، ابلاغ دستورالعملها و برنامههای اجرایی مرتبط با مدیریت سبز، نسبت به بهنگام سازی مستمر «درگاه دولت سبز» اقدام نماید.
ماده4ـ سازمان موظف است تا پایان سال دوم برنامه پنجم توسعه، شاخصهای مدیریت سبز را تدوین و ابلاغ نماید.
ماده5 ـ معاونت توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رییس جمهور موظف است شاخصهای مدیریت سبز دستگاههای اجرایی را به عنوان بخشی از شاخصهای ارزیابی عملکرد دستگاههای یاد شده (موضوع مواد (81) و (82) قانون مدیریت خدمات کشوری) لحاظ نماید. دستـگاههای اجرایی موظفند شاخصهای اعلام شده را محاسبه و در چـارچوب شاخصهای ارزیابی عملکرد دستگـاههای متبوع خود لحاظ نمایند.
ماده6 ـ دستگاههای اجرایی موظفند گزارش سالانه مدیریت سبز شامل اقدامات انجام شده و تحقق شاخصهای مرتبط را به سازمان ارسال نمایند تا پس از ارزشیابی و جمعبندی، گزارش مربوط به هیئتوزیران ارایه شود.
* (ماده 11 ) ضوابط اجرایی قانون بودجه سال 1393 کل کشور
هیئت وزیران در جلسه ۲۸/۱۲/۱۳۹۲ به پیشنهاد شماره ۱۱۴۰۲۷ مورخ ۱۸/۱۲/۱۳۹۲ معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور و به استناد اصل یکصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ضوابط اجرایی قانون بودجه سال ۱۳۹۳ کل کشور را به شرح زیر تصویب کرد:
ماده ۱۱- در اجرای ماده (۱۹۰) قانون برنامه دستگاههای اجرایی و مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی مجازند یک درصد از اعتبارات مندرج در قانون بودجه سال ۱۳۹۳ را بر اساس آییننامه اجرایی این ماده به منظور استقرار سیستم مدیریت سبز و اعمال سیاستهای مصرف بهینه منابع پایه و محیط زیست هزینه نمایند.
تبصره- مصادیق مصرف اعتبارات موضوع این ماده ظرف دو ماه پس از ابلاغ این تصویبنامه توسط سازمان حفاظت محیط زیست تهیه و به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید
*مصادیق مصرف اعتبارات موضوع ماده (۱۱) ضوابط اجرایی قانون بودجه سال ۱۳۹۳ کل کشور
تصویبنامه شماره ۱۲۵۱۷۳/ت۵۱۱۲۲هـ مورخ ۲۲/۱۰/۱۳۹۳ هیأت وزیران
هیئت وزیران در جلسه ۱۷/۱۰/۱۳۹۳ به پیشنهاد شماره ۳۱۸۴۲ـ۱ مورخ ۲/۷/۱۳۹۳ سازمان حفاظت محیط زیست و به استناد اصل یکصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تصویب کرد مصادیق مصرف اعتبارات موضوع ماده (۱۱) ضوابط اجرایی قانون بودجه سال ۱۳۹۳ کل کشور به شرح پیوست که تأیید شده به مهر دفتر هیأت دولت است، تعیین میشود. مصادیق مصرف اعتبارات موضوع ماده (11) ضوابط اجرایی قانون بودجه سال 1393 کل کشور
الف ـ بهینهسازی مصرف آب
1ـ اصلاح فلاش تانکها و استفاده از فلاش تانکهای با حداقل مصرف آب
2ـ تهیه و تعویض شیرهای معمولی آب به شیرهای الکترونیکی، پدالی، زماندار و ...
3ـ نصب کنتور در واحدهای مستقل جهت پایش مصرف آب
4ـ تهیه نصب تنظیمکننده جریان آب مصرفی
5 ـ جداسازی آب شرب مصرفی و غیر شرب
6 ـ نصب سیستم خودکار آبپاشی با استفاده از روشهای مدرن نظیر آبیاری بارانی، قطرهای و ...
7ـ احداث سپتیک تانک و تصفیهخانه فاضلاب برحسب میزان پساب تولیدی و استفاده مجدد از آن در مصارف غیربهداشتی
8 ـ احداث محلی برای جمعآوری و ذخیره آب باران یا سایر آبهای مصرفی رها شده جهت استفاده مجدد
ب ـ بهینهسازی مصرف انرژی
1ـ تهیه و تعویض لامپهای معمولی به لامپهای کممصرف
2ـ نصب تایمر، سنسور تنظیمکننده و کنترلکنندههای نوری، حرارتی در موقعیتهای ویژه
3ـ نصب ترموستات کنترلکننده دمای محیط
4ـ نصب کنتور برق در واحدهای مجزا جهت پایش میزان مصرف انرژی
5 ـ عایقبندی لولههای آب گرم
6 ـ تهیه و نصب خازن برق جهت کاهش مصرف
7ـ تعمیر و یا تعویض تجهیزات معیوب و پرمصرف انرژی
8 ـ تعویض وسایل برقی با وسایل برقی دارای برچسب انرژی
9ـ تعویض مرتب فیلترهای تصفیه هوا
10ـ تهیه و نصب درهای اتوماتیک جهت جلوگیری از اتلاف انرژی
11ـ دو جداره نمودن پنجرهها و نصب شیشههای دوجداره
12ـ اجرای سامانه کنترل هوشمند موتورخانهها
13ـ خرید دستگاههای چندکاره (اسکنر، چاپگر، فکس، کپی و ...) به جای استفاده از دستگاههای تکمنظوره
14ـ تهیه و نصب تنظیمکنندههای زمانی بر روی دستگاههای الکترونیکی نظیر چاپگرها، رایانهها و نظایر آن به منظور جلوگیری از روشن ماندن آنها در زمانهای غیر کاری
15ـ استفاده از انرژیهای نو و تجدیدپذیر نظیر انرژی خورشیدی، بادی و غیره
16ـ استفاده از نیروگاههای مولد مقیاس کوچک
ج ـ مدیریت پسماند
1ـ تهیه طرح جامع مدیریت پسماند و اجرای آن در سازمان
2ـ استفاده از محصولات قابل تعویض و غیرقابل دور ریز و سازگار با محیط زیست
3ـ خرید محصولات با کیفیت و با حداقل بستهبندی
4ـ تهیه ظروف ویژه و ایجاد مکانهای مخصوص زباله به منظور تفکیک پسماند
5 ـ فروش زبالههای تفکیک شده به مراکز بازیافتی
6 ـ جایگزینی ظروف یکبار مصرف گیاهی به جای یکبار مصرف پلاستیکی
دـ بهینهسازی مصرف اقلام مربوط به مکاتبات اداری
1ـ اجرای سیستم اتوماسیون اداری و انجام مکاتبات بصورت الکترونیکی
2ـ استفاده از پرینترهایی که تونر آن قابلیت شارژ مجدد دارد
3ـ مدیریت استفاده از کاغذهای قابل بازیافت
ه ـ حمل و نقل
1ـ اجرای سیاستهای تشویقی به منظور ترغیب کارکنان به استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی نظیر قطار هری، راهآهن، اتوبوس و نظایر آن از طریق تأمین بلیط
2ـ تأمین وسایل نقلیه عمومی نظیر مینیبوس، ون و نظایر آن به منظور حضور گروهی کارکنان در همایشها، کنفرانسها، سمینارها، جشنوارهها، نمایشگاهها، مأموریتهای اداری گروهی و نظایر آن
3ـ معاینه فنی خودروها به طور مستمر
4ـ تأمین دوچرخه در محیطهای اداری به منظور استفاده در مسیرهای طولانی محیطهای اداری
5 ـ تأمین امکانات لازم از قبیل استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات به منظور اجرای فعالیتهای دورکاری و برگزاری جلسات به صورت ویدیو کنفرانس، تلهکنفرانس و نظایر آن به جای جلسات حضوری
6 ـ جایگزین کردن خودروهای فرسوده با خودروهای کممصرف و حتیالامکان سوخت پاک
وـ ساختمان سبز
1ـ کلیه اقدامات مربوط به اجرایی نمودن مبحث 19 مقررات ملی ساختمان (صرفهجویی در مصرف انرژی در طراحی ساختمان)
2ـ تعمیر ساختمانهای اداری و طراحی مجدد با رویکرد حداکثر استفاده از نور طبیعی
3ـ ایجاد بام سبز در طراحی ساختمانی
4ـ طراحی ساختمان براساس شرایط اقلیمی منطقه به ویژه طراحی نوع پنجرهها
5 ـ عایقکاری حرارتی پوسته خارجی ساختمان
6 ـ عایقکاری حرارتی کانالهای هوا اعم از سرمایشی و گرمایشی
7ـ استفاده از آبگرمکنهای خورشیدی و همچنین اجرای صفحات خورشیدی جهت استفاده از انرژی خورشیدی
8 ـ ممیزی ساختمان براساس راهنمای رهبری، طراحی، انرژی و محیطزیست ساختمان سبز
زـ اطلاعرسانی و ارتقای آموزش کارکنان
1ـ پیشبینی و برگزاری دوره آموزشی متناسب با مدیریت سبز برای کلیه کارکنان
2ـ ارتقای آگاهیهای عمومی از طریق فرهنگسازی و آموزش عمومی با استفاده از مراکز و مؤسسات آموزشی، رسانههای جمعی اعم از مکتوب، دیداری و شنیداری
3ـ ارتقای سیستم درگاه مدیریت سبز توسط سازمان به منظور جمعآوری اطلاعات مرتبط با اجرای مدیریت سبز از دستگاههای اجرایی، مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی
ح ـ استفاده از فناوریهای پاک و سازگار با محیطزیست
استفاده از انرژی خورشیدی و بادی
برخی واقعیت ها:
متوسط جهانی میزان مصرف در تهران نوع مصرف
900کیلووات ساعت سال 2900کیلووات ساعت سرانه مصرف برق
150لیتر در روز 250لیتر در روز سرانه مصرف آب
4لیترهرصدکیلومتر(خودرو) 1/8 لیترهرصد کیلومتر سرانه مصرف بنزین
985مترمکعب درسال 1700مترمکعب درسال سرانه مصرف گاز طبیعی
292کیلوگرم در سال 800کیلوگرم درسال سرانه تولید زباله
عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست در تحقق برنامه مدیریت سبز:
اطلاعات مقادیر مصرف برق و گاز و آب 3 ماهه آخر سال 91 نسبت به مدت مشابه در سال 92
کاهش مصرف برق از 14999 کیلو وات میانگین مصرف روزانه به 10675کیلوات
کاهش مصرف گاز از 5060 مترمکعب میانگین مصرف روزانه به 3007 مترمکعب
کاهش مصرف آب از 567مترمکعب میانگین مصرف روزانه به 211مترمکعب
چکیده:
اعمال مدیریت سبز ابزار قدرتمندی برای اجرای نمودن ماده 190 قانون برنامه پنجم توسعه اقتصادی است که اهمیت و جایگاه ویژه ای در دستگاههای دولتی یافته و به عنوان یک مسئولیت اصلی مدیریتی هر دستگاه محسوب می شود. این امر با هدف صرفه جویی، اصلاح و بهبود فرآیندها، اصلاح الگوی مصرف، اشاعه فرهنگ مصرف بهینه و اعمال مدیریت زمان می تواند شاخص مناسبی برای عملکرد درحوزه اقتصاد مقاومتی نیز باشد. با اقدامات انجام شده و همکاری بی شائبه مسئولان و کارکنان سازمان در رتبه بندی انجام شده در سال 1393 سازمان محیط زیست در شاخص های (آب ، برق و گاز ) توانست رتبه اول را کسب نماید که این گام بزرگی بوده و انشا... بتواند برای سال های بعد ادامه یافته و سازمان الگوی مناسبی برای سایر دستگاهها قرار گیرد.
می توان با توجه به مصوبه اخیر هیات محترم وزیران (22/10/93) موضوع مصادیق مصرف اعتبارات ماده 11 ضوابط اجرایی قانون بودجه سال 93 که در بالا آمده است پیش بینی کرد کلیه دستگاهها بتوانند مدیریت سبز را حداقل برای یکبار و به طور اساسی و به نحو مناسب اعمال نمایند.