سامانه الکترونیکی جامعه محیط زیست

بیابان زایی و فرسایش بادی

از نشریه پیام زنده رود شماره33

نوشته مرجان پدیدار



///بیابان‌زایی و تخریب خاک سومین چالش مهم جامعه جهانی در قرن 21 بوده و بعد از دو چالش تغییر اقلیم و کمبود آب شیرین قرار گرفته است.



در حال حاضر بیابان‌زایی به عنوان یک معضل گریبان‌گیر بسیاری از کشورهای جهان از جمله کشورهای در حال توسعه می‌باشد. نتیجه این فرآیند از بین رفتن منابع تجدید شونده در هر یک از این کشورها است.



بیابان‌زایی مشتمل بر فرآیندهایی است که در نتیجه عوامل طبیعی و عملکرد نادرست انسان ایجاد می‌گردد و طبق تعریف عبارت است از کاهش استعداد اراضی در اثر یک یا ترکیبی از فرآیندها، از قبیل فرسایش بادی، فرسایش آبی، تخریب پوشش گیاهی، تخریب منابع آّب، ماندابی شدن، شور شدن و قلیائی شدن



خاک و ... که توسط عوامل محیطی یا انسانی شدت می‌یابد.



در حال حاضر حدود 6/3 میلیارد هکتار از 2/5 میلیارد هکتار اراضی خشک جهان که بالقوه قابلیت تولید نیز دارند، مبتلا به انواع تخریب و انحطاط می‌باشند که طبق تعاریف موجود بیابان‌زایی نامیده می‌شوند.



حدود 70 درصد از اراضی خشک جهان که بالغ بر 25 درصد وسعت کل اراضی کره زمین نیز می‌گردد، متاثر از پدیده بیابان‌زایی است که حدود یک ششم جمعیت کل جهان را در خود جای داده است.



در حالیکه سهم ایران از خشکی جهان 1/2 درصد است اما 2/4 درصد بیابان‌های جهان را در خود دارد. حدود 35درصد از اراضی دنیا اقلیم خشک دارند.



در این اراضی حدود 17 درصد جمعیت دنیا زندگی می‌کنند. 65 درصد از فلات ایران هم دارای اقلیم خشک و نیمه خشک می‌باشد که شامل مناطق شرق و جنوب شرقی کشور، بخشی از فلات مرکزی، شرق استان اصفهان، استان‌های یزد، کرمان، سیستان و بلوچستان، فارس، جنوب خراسان، بخش کوچکی از خوزستان و قسمتی از استان مرکزی می‌باشد.



در این مناطق به علت شرایط خاص محیطی و جوی از جمله کمی رطوبت نسبی، کمی نزولات جوی و پراکندگی نامناسب آنها، تبخیر زیاد، تغییرات زیاد حرارتی، شوری و قلیایی بودن، تراکم کم پوشش گیاهی، حساسیت خاک سطحی به فرسایش

که به طور عمده شن‌های بدون ساختمان می‌باشند و فعال بودن بادهایفرساینده، شرایط برای وقوع فرآیند فرسایش بادی بسیار مناسب می‌باشد.



در حال حاضر فرسایش خاک همه ساله حدود 600 هزار هکتار از اراضی کشور را از حیز انتفاع خارج می سازد.



متوسط جهانی فرسایش خاک در دنیا 570 تن در کیلومتر مربع در سال می‌باشد که در کشور ما به 2500 تن در کیلومتر مربع در سال رسیده است، یعنی فرسایش خاک در کشور چهار برابر متوسط جهانی است. متوسط جهانی از دست دادن خاک در دنیا 4/0 میلی‌متر در سال است که در کشور ما 6/1 میلی‌متر در سال می باشد. یعنی همه ساله خاکی که در مدت بالغ بر 6 قرن تشکیل شده است در مدت کمتر از 6 سال از بین می رود.



بررسی‌های انجام شده بیانگر این واقعیت است که نرخ رسوب‌دهی در کشور 10 تن در هکتار در سال است. این رقم در استرالیا 28/0 و در اروپا 5/0 تن درهکتار در سال می‌باشد.



یکی از مسائل مهم در مناطق خشک و نیمه خشک هدر رفت و فرسایش خاک به وسیله جریان باد می‌باشد.

فرسایش بادی یکی از جنبه های مهم تخریب اراضی در مناطق خشک و نیمه خشک محسوب می‌شود، به طوری که حدود یک ششم مساحت اراضی دنیا را تحت تأثیر خود قرار داده است.



در سطح جهانی حدود 549 میلیون هکتار در اثر فرسایش بادی مورد تخریب قرار گرفته که 296 میلیون هکتار آن دارای فرسایش بادی شدید می باشد.



این در حالی است که فرسایش بادی یکی از عوامل اصلی محدودکننده حاصل خیزی خاک در بسیاری از نقاط جهان از جمله ایران می باشدو بنابراین چالشی جدی در برابر تولید پایدار و مدیریت اراضی کشاورزی محسوب می شود. با



توجه به شرایط اقلیمی ایران، بخش‌های زیادی از مرکز و جنوب و شرق ایران تحت تاثیر فرسایش بادی قرار دارد. 14 استان که در مناطق خشک و نیمه خشک واقع شده‌اند با معضل فرسایش بادی روبرو هستند در اثر فرسایش بادی سالیانه حدود یک هزار میلیارد ریال خسارت به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر منابع طبیعی کشور وارد می شود. حرکت شن‌های روان انجام تمهیدات لازم برای کنترل

بیولوژیک آن را مشکل می‌سازد.

حدود 34 میلیون هکتار از اراضی کشور ما را مناطق شدیداً بیابانی تشکیل می دهد که سطحی معادل 12 تا 13 میلیون هکتار آن تحت تاثیر شن های روان است که از این حدود 5 میلیون هکتار را تپه های شنی فعال و نیمه فعال تشکیل می دهد.

حرکت تپه‌های شنی فعال علاوه بر اینکه زمین‌های زراعی، روستاها و شهرها را مورد هجوم قرار داده و زندگی را برای ساکنین منطقه گاه غیر ممکن ساخته است،کنترل بیولوژیک شن های روان که از جمله پایدارترین و قابل اطمینان‌ترین روش‌ها می‌باشد را نیز بسیار مشکل می‌سازد (احمدی، 1987؛ رفاهی، 1388).

به این ترتیب انجام تحقیقاتی که بتواند به نحوی به تثبیت فیزیکی شن‌های روان به عنوان پیش تیمار و تثبیت بیولوژیک کمک نماید، ضروری به نظر می‌رسد. کنترل فرسایش بادی خاک‌ها به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک، به دلایل مختلف نظیر جلوگیری از تخریب منابع طبیعی، کاهش آلودگی هوا، کاهش انتقال ذرات معلق و مزاحمت‌های ناشی از آن در شبکه‌های آبیاری و زهکشی، در تاسیسات و ماشین‌آلات، در عملیات اجرایی و در حمل و نقل، مورد توجه جدی قرار گرفته است .فرسایش بادی در برخی مناطق می‌تواند بسیار شدیدتر از فرسایش آبی باشد.

این مسئله به خصوص در مناطق خشک به دلیل فقر پوشش گیاهی، کمبود هوموس، خشک و ریز دانه بودن خاک، جدی‌تر است. استفاده از پوشش گیاهی به منظور تثبیت شن‌های روان علی‌رغم مزایای مختلف، می‌تواند مشکلات ثانویه ایجاد نماید. ازجمله این مشکلات می‌توان به مواردی همچون تراکم بیش از اندازه، پایین افتادن سطح آبهای زیر زمینی، خشک شدن برخی از قنوات، شیوع آفات و



بیماری‌های گیاهی اشاره نمود.روش‌های کنترل فرسایش بادی  سه روش اصلی برای تثبیت شن‌های روان وجود دارد که شامل: روش‌های شیمیایی، مکانیکی و بیولوژیکی می باشد.

1. روش‌های شیمیایی از طریق ایجاد مالچ (پوشش)

مالچ به مواد طبیعی یا مصنوعی که بتواندپوششی محافظی به صورت یک لایه مجزا و گسترده روی زمین ایجاد نماید و سطح رویی خاک را از گزند عوامل مختلف از جمله: باد، باران و ... مصون دارد، اطلاق می‌گردد. در روش شیمیایی آب، نفت و یا سایر مواد شیمیایی بر روی شن‌ها پاشیده می‌شود و به این ترتیب از حرکت و فرسایش آن‌ها جلوگیری می‌گردد.استفاده از مالچ‌های نفتی که بطور عمده شامل مخلوطی حاوی 90 درصد نفت خام، 8 درصد نفت سوخت و 2 درصد قیر طبیعی می‌باشد، به وسیله پمپ‌هایی بر روی سطح شن‌های روان پاشیده می‌شود. این روش در کشور ما و کشورهای آسیایی دیگر که دارای ذخایر نفتی هستند اجرا می‌گردد، ولی با توجه به طاقت فرسا بودن مراحل انجام کار و دوام آن که دو تا سه سال ماندگاری دارد و با توجه به نگرش قرن اخیر مبنی بر پایدار ماندن طبیعت و

مسایل زیست محیطی، توصیه می‌گردد که این شیوه‌ها کنار گذاشته شود.



2. روش‌های مکانیکی

روش‌های مکانیکی طوری طراحی می‌شوند که سرعت باد را کاهش دهند و مانع از حرکت شن‌های روان شوند. یکی از اقداماتی که در این زمینه انجام می‌شود، احداث باد شکن در جهت عمود بر مسیر باد غالب می باشد. به علت شرایط سخت اکولوژیکی در شن‌های روان معمولا امکان استفاده از بادشکن‌های زنده میسر نمی‌باشد و در هر نقطه با توجه به امکانات محلی از مصالح مختلف و بادشکن‌های مصنوعی استفاده می‌شود. از جمله موانع چوبی، شاخ و برگ درختان و یا حتی کیسه‌های شن هستند که ارتفاعی حدود یک متر دارند و قادر هستند مقدار قابل ملاحظه‌ای شن در پشت خود جمع کنند. از مالچ‌های غیر نفتی هم می‌توان به کاه و کلش و مالچ سنگریزه‌ای و رسی اشاره کرد که به صورت یک لایه ممتد و با قطر مناسب بر روی شن‌های روان استفاده می‌شوند. کاربرد این مواد آسان و از نظراکولوژیکی غیر مضر می‌باشد.

3. . تثبیت بیولوژیکی

یک قرن مطالعه بر روی کنترل شن‌های روان نشان داده است که پایدارترین روش تثبیت، احیا پوشش گیاهی یا همان روش بیولوژیک می‌باشد. مشکل اساسی این روش در مناطق خشک و نیمه خشک بحران آب می‌باشد. شاید بتوان با کمک فنون پیشرفته و مدیریت صحیح آب از مقدار کم و توزیع نامناسب بارندگی در این مناطق، استفاده بهینه داشت.مشکل دیگری که در این روش وجود دارد، حرکت شن‌های روان در مراحل ابتدایی ایجاد پوشش گیاهی است که این فرآیند منجر به مدفون شدن بذر یا نشاء گیاه می‌شود.

پوشش گیاهی در تثبیت بیولوژیکی، نقش مهمی در کاهش فرسایش داردبه شرطی که گیاه تا مرحله استقرار حفظ شود.