در مناطق با آب و هوای خشک که محدودیت منابع آب دارند، استفاده مؤثر از آب و حفظ آن به هر طریق ممکن، مهم است. ایران کشوری با اقلیم گرم و خشک است و در حال حاضر دچار کمبود آب است. در صورت ادامه وضعیت و روند فعلی در کشور، میزان تقاضای آب به دلیل افزایش جمعیت و توسعه کشاورزی و صنعتی و اجتماعی، افزایش یافته و میزان منابع آب به دلیل تغییرات اقلیمی و بروز خشکسالی ها و کاهش کیفیت منابع آب، کاهش می یابد و در نهایت منجر به کاهش سرانه آبی می گردد
کاهش سرانه آبی متعاقباً به بروز و تشدید اختلافات اجتماعی، مهاجرت، محدودیت های کم آبی، تنش های آبی و بروز بحران منجر می شود. در راستای مدیریت بهینه منابع آب و دستیابی به وضع مطلوب و تأمین نیازهای آبی در آینده، اقداماتی همچون مدیریت تقاضا و افزایش آگاهی های اجتماعی،مدیریت عرضه، اولویت بندی مصارف، استفاده از آب های برگشتی، افزایش بهره وری آب و...، ضروری است.
یکی از راهکارهای مهم در این زمینه، بازچرخانی و استفاده مجدد از آب خاکستری می باشد که منجر به کاهش مصرف آب های سطحی و زیرزمینی می گردد. همه ی فاضلاب تولید شده در خانه شامل فاضلاب تولیدی آشپزخانه، حمام و ماشین لباسشویی (به جز فاضلاب توالت) را آب خاکستری می گویند که تقریباً 50 تا 80% فاضلاب شهری را تشکیل می دهد. آب خاکستری پس از تصفیه، می تواند بسته به نوع و میزان تصفیه اعمال شده، برای مصارف غیر شرب، آبیاری سطحی و زیرزمینی، لباسشویی و سرویس بهداشتی، مورد استفاده مجدد قرار گیرد.
به طور کلی سیستم های بازچرخانی و استفاده مجدد از آب خاکستری شامل چند بخش و واحد اصلی می باشد: 1- سیستم جمع آوری متشکل از شیرها و لوله ها به منظور انتقال آب خاکستری به بیرون از خانه، 2- مخزن جمع آ وری برای نگهداری موقت مقدار زیادی از آب خاکستری، 3- سیستم ها و واحدهای مربوط به فرآیندهای مختلف تصفیه همچون آشغالگیر، انواع فیلترها، گندزدایی و...، 4- پمپ برای انتقال آب خاکستری تصفیه شده از مخزن جمع آ وری به مقاصد مورد استفاده.
با توجه به این که عمده کاربرد و استفاده مجدد از آب خاکستری تصفیه شده برای مقاصد آبیاری می باشد، اغلب یک سیستم آبیاری نیز با سیستم آبخاکستری همراه می باشد. در کشور ژاپن، تعداد موارد استفاده از سیستم های بازچرخانی آب خاکستری در ساختمان ها رو به افزایش است؛ به طوری که این تعداد از 18 مورد در سال 1969 به 104 مورد در سال 2010 رسیده است و تعداد کل پروژه های استفاده مجدد از آب خاکستری در ساختمان ها از سال 1969 تا 2010 برابر 3654 مورد بوده است.
در یکی از پروژه های موفق توکیو که به منظور استفاده مجدد از آب خاکستری در یک مجتمع شامل ساختمان اداری، هتل، مراکز فرهنگی و تجاری انجام شده است، سالیانه 345 هزار متر مکعب پساب تصفیه شده حاصل می شود که از این مقدار، 230 هزار متر مکعب برای مصارف آبیاری فضای سبز و سرویس های بهداشتی مورد استفاده قرار گرفته و مابقی سرریز می گردد. در یک پروژه موفق دیگر که در یک هتل توکیو انجام شده است، سالیانه 219 هزار متر مکعب آب خاکستری تصفیه شده به دست می آید که 36 هزار متر مکعب آب آشامیدنی به آن اضافه شده و در مجموع سالیانه 255 هزار متر مکعب برای مصارف سرویس های بهداشتی، آبیاری فضای سبز و کارواش مورد استفاده قرار می گیرد.
در کشورهای عربی، افزایش تنش و بحران آبی و تغییرات آب و هوایی، منجر به جست و جوی روش های کارآمد مصرف منابع آبی و تأمین آب از طریق فاضلاب تصفیه شده (به خصوص برای بخش کشاورزی)، گردیده است. مقدار کل آبی که از آب خاکستری تصفیه شده به دست می آید و مورد استفاده مجدد قرار می گیرد، حدود 17/2 کیلومتر مکعب در سال برآورد شده است.
در این مقوله، مصر، سوریه، امارات متحده و عربستان جزو بزرگترین مصرف کنندگان در منطقه محسوب شده و حدود 75% از حجم آب مورد استفاده مجدد را به خود اختصاص می دهند. تجربیات کشورهای فوق الذکر گویای این مطلب است که استفاده مجدد از آب خاکستری، بخش مهمی از مشکل جوامع را حل می کند و برخلاف روش های کوتاه مدت، در آینده ای دور به عنوان روشی ضروری و غیر قابل تغییر باقی خواهد ماند.
از مزایای مهم و اصلی استفاده مجدد از آب خاکستری می توان به حفاظت از آب شیرین، حفاظت از منابع آب سطحی و زیرزمینی و تأمین آب اشاره کرد. همان طور که اشاره شد، ایران کشوری خشک و کم آب است و با توجه به رشد جمعیت و منابع محدود آب، باید راهکارهای مناسبی برای استفاده بهینه از منابع اجرا کند؛ لذا استفاده مجدد از آب خاکستری می تواند برای رفع مشکلات کم آبی، در کشور ایران بسیار کارآمد باشد.
*مریم حمیدیان کارشناس دفتر مدیریت مصرف و نظارت بر کاهش هدررفت آب (شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور)