فعالان و دوستداران محیطزیست لرستان معتقدند که هر نوع معضل زیستمحیطی را میتوان در استان لرستان مشاهده کرد، از کمآبی و کاهش تنوع زیستی گرفته، تا تخریب جنگل، مرتع و رودخانه و حتی آلودگیهای شهری همگی در این استان بسیار زیبا با قابلیتهای فراوان توسعه وجود دارد.
لرستان بهعنوان یکی از استانهای زاگرسنشین به لحاظ ذخایر زیستی اعم از جنگل، مرتع و حیاتوحش جزو استانهای برتر و بسیار بااهمیت کشور است. این استان از لحاظ وسعت جنگل در جایگاه سوم ایران قرار دارد. وسعت جنگلهای لرستان یکمیلیون و دویستهزار و مساحت مراتع این استان چیزی حدود ٨٠٠هزار هکتار است. تنوعزیستی لرستان بینظیر است، این استان زیستگاه اصلی سمندر لرستانی، گوزن زرد و پلنگ ایرانی است.
درواقع لرستان سنگرگاه اصلی پلنگ ایرانی است، بنابراین به دلیل وجود تالابهای متعدد و وسعت زیاد جنگل و همینطور تنوع زیستی غنی که دارد بررسی مشکلات زیستمحیطی استان بسیار حایز اهمیت است. لرستان به دلیل تغییرات توپوگرافی و ارتفاع فراوانی که دارد، دارای اقلیمها و کلیماهای متفاوتی در محدوده جغرافیایی خود میباشد. لرستان به لحاظ داشتن طبیعت زیبا و محیطزیست غنی قابلیتهای منحصربهفردی دارد. لرستان سرزمین آبشارهاست، بلندترین آبشارهای کشور در این استان جای گرفته است. حدود نیم قرن پیش. بیش از ٥٠ تالاب تنها در شهرستان پلدختر وجود داشت که به دلایلی امروز فقط ١١ تالاب باقیمانده است.
با بابک الوندیان، فعال محیطزیست لرستان درباره معضلات زیستمحیطی این استان به گفتوگو نشستیم که ماحصلش را در این صفحه میخوانید:
خشکیدگی شدید تالابهای لرستان
مشکل عمده تالابهای استان لرستان خشکیدگی و کمآبی است که سالیان سال است به دلیل عدم مدیریت درست و اشتباهات فاحش مثل کانالکشی از وسط تالاب درحال خشکیدن هستند. لرستان درحال حاضر تنها ١٣ تالاب دارد که یازدهتای آن در پلدختر، تالاب «تنور در» در شهرستان دورود و «بیشه دالان» در بروجرد قرار دارند.
از دیگر مشکلات این استان میتوان به تعطیلی قریبالوقوع باغ وحش خرمآباد اشاره کرد. چند سالی است حیوانات این مجموعه در بدترین شرایط بهسر میبرند، حتی از دادن غذای مناسب به این حیوانات دریغ شده طوری که حال بیشتر حیوانات باغوحش خرمآباد رضایتبخش نیست. در کنار این مشکل، معضل مشترک تمام شهرهای ایران یعنی زباله وجود دارد که تمام شهرهای استان لرستان را در برگرفته است. زباله و پسماند و عدم تصفیه باعث شده که رودخانه معروف خرمآباد به نام خرمرود، محل ورود فاضلاب باشد.
آلودگی پلدختر، ارمغان فعالیتهای نفتی
دو نوع فعالیت سبب افزایش آلودگی محیطزیست این منطقه شده است. یکی خطوط شرکت نفت است که از ٦٠سال پیش مسئول انتقال مواد نفتی از عراق به نقاط مرکزی ایران بود و به دلیل فرسودگی لولهها فرآوردههای نفتی به آبهای زیرزمینی و اراضی زراعی نشت پیدا میکرد. لولههای انتقال نفت از مجاورت رودخانه کشکان عبور میکرد و به دلیل پوسیدگی و قدیمی بودن لولهها مقدار زیادی مواد نفتی و آلاینده وارد رودخانه میشد. نتیجه ورود مواد نفتی مرگومیر بسیار زیاد ماهیان آبزی بود که در این منطقه به تعداد زیاد وجود داشت. این درحالی است که با گذشت بیش از ٥دهه هنوز هیچ اقدام مثبتی از سوی مسئولان برای برطرفکردن این مشکل بزرگ زیست محیطی صورت نگرفته است.
رودخانه کشکان حدود یک سوم خاک لرستان را در برمیگیرد و شهرستانهای خرمآباد، کوهدشت، الشتر و پلدختر در داخل آن قرار دارند. آلودگی این رودخانه به مواد نفتی باعث شده روستاهای مسیر این رودخانه به جای داشتن آب شرب و کشاورزی سالم، از آبی که حاوی مواد نفتی است استفاده کنند. به دلیل اینکه مسیر این لولهها و همچنین رودخانه از وسط اراضی زراعی میگذرد، در نتیجه خاک منطقه هم به شدت آلوده به مواد نفتی شده است. آلایندههای نفتی باعث شده که خاک زراعی روستاهای در مسیر لولهها، قابلیت کشت محصول را از دست بدهند. دومین عامل تهدید کننده ، تردد بالای ١٠٠٠ نفتکش عراقی در روز از این منطقه است که به دلایل نامعلوم هر روز دو الی سه عدد از این نفتکشها واژگون میشوند. تبعات این واژگونیها، نشت فرآوردههای نفتی به اراضی اطراف و آبهای زیرزمینی منطقه است.
زوال و خشکیدگی بلوط زاگرس
لرستان به لحاظ داشتن پوشش جنگلی وسیع جایگاه سوم در کشور را دارد. اما چند سالی است که مرگ در بستر جنگلهای زاگرس لرستان نشسته است. بیماری زوال و خشکیدگی درختان بلوط آنقدر ریشه دوانده که اگر راهحلی برای آن پیدا نشود کل جنگلهای لرستان در خطر نابودی کامل قرار میگیرد. خشکسالی و تغییر اقلیم و همچنین فعال شدن قارچ زغالی بلوط دلایل اصلی زوال جنگلهای زاگرس بهشمار میروند. البته بهنظر میرسد که عامل انسانی خیلی موثرتر از عامل خشکسالی در مرگومیر درختان بلوط باشد.
قارچ زغالی از سالیان گذشته با درختان بلوط زندگی میکرد اما این قارچ غیرفعال بود.از پنجسال گذشته این قارچ در بدن درختان فعال شد. این قارچ به دلیل تأثیر برآوندهای درختان سبب خشکیدگی آنها شده است. حتی زوال و خشکیدگی درختان بلوط در درختانی که در حاشیه رودخانه جایی که آب به مقدار کافی وجود دارد هم دیده شده است. بنابراین، این بحث صرفا به خاطر خشکسالی و کمآبی نیست. متاسفانه با این همه خسارتی که به جنگلهای زاگرس از طریق همین بیماری وارد آمده، تاکنون راهحل قطعی پیدا نشده است. از دیگر عوامل بسیار مهمی که سبب تخریب گسترده جنگلهای لرستان شده است میتوان به کشاورزی زیر اشکوب و حضور دام در جنگل اشاره کرد. درواقع چرای دام در وضع کنونی سه برابر ظرفیت مراتع است. بنابراین در لرستان مراتع جوابگوی تغذیه دام نیست. به همین دلیل مردم محلی به سمت جنگلها هجوم میبردند تا دام خود را تغذیه کنند.
پرورش بز قبل از انقلاب و تا سالهای بعد از انقلاب در ایران ممنوع بود ولی متاسفانه پرورش این دام در اکثر نقاط ایران رواج پیدا کرده است. به دلیل سریعالرشد بودن این حیوان، مردم تمایل زیادی به پرورش آن دارند. حضور این دام در کنار گاو و گوسفند باعث فشردگی خاک جنگل میشود و عملا با این عمل بذرهایی که در کف جنگل وجود دارند قابلیت رشد خود را از دست میدهند. یکی دیگر از ویژگیهای این حیوان این است که گیاه را ریشهکن میکند برخلاف گاو و گوسفند که سرشاخهها را میخورند.
نتیجه این نوع تغذیه لختشدن خاک و افزایش فرسایش میباشد. جنگلتراشی توسط سودجویان مورد دیگری است که در سالهای اخیر تخریب گسترده جنگلهای لرستان را در پی داشته است. بعضا مشاهده شده که این افراد با ریختن گازوییل و سموم مختلف در پای درختان باعث خشکشدن آنها میشدند تا بتوانند از این طریق مجوز تغییر کاربری دریافت کنند. این نوع زمینخواری در جنگلهای لرستان همانند دیگر مناطق جنگلی ایران به مقدار زیادی وجود دارد.
پروژههای عمرانی مخالف محیطزیست
همیشه محیطزیست قربانی پروژههای عظیم ملی و عمرانی شده است، اما اجرای برخی از پروژههای عمرانی آسیب جدی به محیطزیست وارد میکند؛ نمونه آن آزادراه خرمآباد به پل زال است. این محور که از قلب زاگرس میگذرد با بودجهای بسیار هنگفت موجب تخریب بهترین جنگلهای لرستان شد. درواقع برای آزادراهی که به غیر از آن چند جاده دیگر هم وجود داشت، جنگلتراشی وسیعی در قلب جنگلهای زاگرس صورت گرفت؛ یعنی از خرمآباد تا نزدیکیهای مرز خوزستان (اندیمشک) تخریب جنگل به بهانه احداث جاده در سطح وسیعی انجام شد. در صورتی که این محور به هیچ عنوان طبق گفته کارشناسان و فعالان زیستمحیطی ضروری نبود چراکه جادههای موجود دیگری هم بودند که با کمی تعریض میتوانستد جلوی این همه تخریب را بگیرند.
کارخانه سیمان و سرطانی که تولید میشود
کارخانه سیمانی که در شهرستان دورود قرار دارد بهنظر فعالان محیطزیست آلودگی شدیدی در محیط شهری ایجاد کرده است. درواقع شهرستان دورود در منطقهای قرار گرفته که از لحاظ تنوع زیستی و حیاتوحش، اکوسیستم حساسی دارد. در چنین شرایطی کارخانه سیمان دورود سالهاست درحال فعالیت است اما دود این فعالیت به چشم مردم این شهر رفته است. از سوی دیگر کارخانه آزبست قرار دارد که مدتهاست به یک چالش بزرگ برای مردم ساکن اطراف آن تبدیل شده است. کارکنان این کارخانه و مردمی که اطراف آن زندگی میکنند به دلیل آلودگی که این کارخانه تولید میکند با بیماریهایی از قبیل سرطان خون و ریه دستوپنجه نرم میکنند.
معادن سنگ و تخریب منطقه سفیدکوه
لرستان قطب اول تولید سنگ کشور است. معادن سنگ در این استان به مراتب بیشتر از استانهای دیگر وجود دارد. بهنظر میرسد به بهانه توسعه استان و اشتغالزایی و با توجه به فراوانی ذخایر سنگی این استان صدور مجوز برای فعالیتهای معدن کاوی طی سالیان گذشته به تعداد زیادی صورت گرفته است، به همین دلیل حتی در مناطق حفاظت شده که کلیه فعالیتهای صنعتی ممنوع است معادن سنگ به وفور مشاهده میشود . اکنون این معادن سنگ، حال محیطزیست شهرستان دوره چگنی را وخیم کرده است. این شهرستان که یک منطقه جنگلی است در بستری از معادن سنگ خفته است.
به همیندلیل شرایط ویژهای از لحاظ معدن کاوی دارد. متاسفانه به دلیل قرار گرفتن معادن سنگ زیرپوشش جنگلی، بخش زیادی از جنگل قربانی معدن کاوی شدهاند. استخراج سنگهای تزیینی از زیر خاکی که تمام با جنگل پوشیده شده است آسیب بزرگی بر محیطزیست منطقه وارد کرده است. دهها معدن درحال حاضر مشغول فعالیت هستند و متاسفانه بخش زیادی از این معادن در منطقه حفاظت شده سفید کوه قرار دارند. طبق قوانین زیستمحیطی هرگونه تعرض، ساختوساز و تخریب در مناطق حفاظت شده ممنوع است. اما این درحالی است که همچنان معدن کاوی در سفیدکوه جریان دارد بدون اینکه هیچ مسئولی نسبت به جلوگیری آن اقدام کند. متاسفانه تعدد انفجارها و فعالیت داخل معدن و تردد ماشینآلات ویژه حمل بار تبعات منفی برای محیطزیست منطقه به ارمغان آورده است. زمانی سفیدکوه زیستگاه اصلی پلنگ ایرانی و گوزن زرد بوده است، اما انفجارها باعث استرس حیاتوحش و مهاجرت آنها به مناطق دیگر میشود.
واگنهای حامل مواد شیمیایی تهدیدکننده رودخانه سزار
بخشی از راهآهن تهران- جنوب از مسیر رودخانه سزار واقع در شهرستان دورود میگذرد. اما به دلیل فرسوده بودن شبکه ریلی این منطقه بارها واگنهای حامل مواد شیمیایی در مجاورت این رودخانه واژگون شدند که با نشت این مواد سبب آلودگی رودخانه و منابع آبی شده است. نمونه آن واژگونی واگن حامل سود سوزآور که چندسال پیش اتفاق افتاد و به لحاظ زیستمحیطی یک فاجعه محسوب میشود. رودخانه سزار شاخه اصلی رود دز است. این رودخانه آب رودهای فرعی مناطق کوهستانی الیگودرز، ازنا، دورود، اشترینان و بروجرد را دریافت میکند و در مسیر راهآهن سراسری به سوی جنوب ایران سرازیر میشود. بنابراین واژگون شدن واگنها حجم زیادی از آب منطقه را آلوده کرده و درنهایت این آلودگی به اراضی اطراف رودخانه سرایت کرده است.
ریزگرد؛ پدیده شایع در نقاط غربی ایران
به دلیل همجواری لرستان با استانهای غربی و جنوبی گرد و غبار و ریزگردها یکی از معضلات اساسی این استان بهشمار میرود. تاثیری که ریزگردها بر محیطزیست لرستان وارد کرده چشمگیر است. بهعنوان مثال عملکرد محصولات کشاورزی با ورود ریزگردها کاهش یافته است یا با نفوذ مواد بسیار ریز در روزنههای برگ خشکیدگی درختان اتفاق افتاده است. همچنین میزان تولید عسل به دلیل ریزگردها و گرد و غبار به نصف کاهش یافته است. علاوه بر اینها بیماریهای تنفسی ناشی از ریزگردها بسیار شایع شده است.