وضوع تخریب شش هکتار از اراضی و جنگلهای پارک ملی سرخهحصار توسط شهرداری تهران برای ساخت اتوبان شهید شوشتری این روزها دغدغههای بسیاری برای مردم و فعالان محیط زیست به وجود آورده است. هر چند این عملیات، از سوی سازمان حفاظت محیط زیست و با حکم قضایی متوقف شد و ادامه عملیات منوط به انجام ارزیابی محیط زیستی و تایید آن ذکر شد، اما تلاش برای اجرای این پروژه در پارک ملی و جنگلی سرخهحصار از سوی شهرداری همچنان ادامه دارد. در همین حال مسوولان شهرداری گفتهاند که برای رعایت حال حیات وحش منطقه، مسیر داخل پارک ملی را تونل میکشند. اما به گفته کارشناسان احداث این تونل خود میتواند باعث تخریب پارک و برهم خوردن تعادل اکولوژیک آن شود. گفتوگوی زیر در همین باره با دکتر اسماعیل کهرم انجام شده است. کهرم تجربه کار در کمیته محیط زیست شورای اسلامی شهر تهران به عنوان کارشناس و زندگی و تدریس در کشورهای اروپایی را نیز در کارنامه خود دارد.
اهمیت پارک ملی سرخهحصار برای شهروندان تهرانی چقدر است؟
پارک ملی سرخهحصار و منطقه جاجرود قبلا منطقهای وسیع و سرسبز بود که از قدیم و حتی پیش از دوران نادرشاه و همچنین در زمان قاجاریه، به عنوان شکارگاه، قرق میشد. هر چند در فصولی حیات وحش آنجا را شکار میکردند، اما در بقیه اوقات از آنها نگهداری میشد تا زاد و ولد کنند برای فصل بعدی شکار. بعد در دهه ٦٠ آمدند و مجوز تردد و چرای دام در بخشی از وسط آن را به شکل نعل اسبی به چند دامدار دادند که این کار، موجب تکه تکه شدن این پارک شد، در نتیجه جاجرود آن وسط ماند و در شرق و غرب آن، سرخهحصار و خجیر. این دو منطقه از نظر وسعت یکسان هستند ولی از نظر توپوگرافی، ارتفاع خجیر بیشتر است و کوهستانی؛ اما سرخهحصار با ١٧٠٠ متر ارتفاع، حدود ٧٠٠ میلیمتر بارندگی دارد که بینظیر است. در این منطقه حیات وحش متنوعی از قبیل کل، بز، قوچ ، میش، گراز و... زندگی میکنند و پوشش گیاهی بسیار خوبی نیز دارد. از نظر درجه حرارت هوا نیز بسیار عجیب است؛ از منهای ٣٠ درجه تا ٤٠ درجه سانتیگراد متنوع است. اهمیت این منطقه در حالی است که توجه کنیم در اقلیم کوهستانی و نیمهخشک تهران قرار گرفته است.
پس قدمت این مناطق از پارکهای ملی دنیا بیشتر است؟
بله. خجیر و سرخه حصار و منطقه جاجرود بیشتر از «پارک ملی یلواستون» که نخستین و قدیمیترین پارک ملی دنیاست قدمت دارد. پارک ملی یلواستون در اول مارس ١٨٧٢ از سوی کنگره امریکا به عنوان پارک ملی ثبت شد. در حالی که حفاظت و قرق منطقه خجیر به زمان قبل از نادرشاه برمیگردد. ما در گذشته در آنجا مجموعه حیواناتی مانند روباه، شغال، پلنگ و یوزپلنگ داشتهایم و آنجا «آهوگاه» ایران بوده؛ چرا که تعداد آهوها در آن منطقه بسیار زیاد بوده است. آنجا علاوه بر اینها ارزش باستانی دارد، چراکه ناصرالدین شاه در آنجا شیر نگه میداشته و نیز خط تلگراف کشیده بوده است.
برای امروز تهران چه اهمیتی دارد و تخریب آن چه عوارضی را بر سلامت شهروندان برجا میگذارد؟
شرایط کنونی تهران بسیار خطرناک است، این همه بارگذاری در تهران که حدود ٣٠ درصد صنایع مملکت را در آن گرد آوردهایم شرایط بغرنجی را برای این کلانشهر ایجاد کرده است. قانونی هم بود با عنوان «ممنوعیت استقرار صنایع در شعاع ١٢٠ کیلومتری تهران» که متاسفانه در زمان دولت آقای احمدینژاد، بدون توجه به فریادها و هشدارهای کارشناسان لغو شد. اوضاع آلودگی هوا و بحران آب را هم که میدانید. هرچند الان به خاطر جلوگیری از مصرف بنزین پتروشیمیها وضع بهتری دارد ولی بالاخره مشکل بهطور کامل حل نشده و تمرکز و افزایش جمعیت کنونی انسان و خودرو در این شهر هرروز مشکلسازتر خواهد شد. در چنین شرایطی خجیر و سرخهحصار، گوشوارههای تهران هستند؛ هم به لحاظ زیبایی و هم اثرگذاری بر کیفیت آب و هوا. این همه دود و آلایندهها را فقط میتوان با پوشش گیاهی تلطیف کرد و تنها ابزارهای دفاعی ما در برابر این آلودگیها و گازهای سمی پوشش گیاهی و کلروفیلدار هستند. خاطرم هست در شورای شهر قبلی تحقیقی توسط کارشناسان «شرکت کنترل کیفیت آلودگی هوای تهران» انجام گرفته بود که نشان میداد اگر خجیر و سرخه حصار دست بخورند و در آنها ساخت و ساز انجام شود چه باری بر دوش پایتخت خواهد گذاشت و چگونه میلیونها تن آلاینده روی آسمان تهران تلمبار خواهد شد. خاطرم هست این گزارش در کمیته محیط زیست شورای قبلی خوانده شد و واقعا نگرانکننده بود. حالا میخواهند این نعمتی را که در فاصله یک ساعتی این کلانشهر آلوده است با عبور جاده تخریب کنند؛ بعد بیایید ببینید چه خواهد شد.
اگر آنجا تونل بزنند چه؟ بازهم آثار تخریبی خواهد داشت؟ مسوولان گفتهاند که به خاطر حفظ حیات وحش و زیستگاه پارک ملی تمام مسیر را تونل خواهند کشید و معاون فنی و عمرانی شهرداری تهران تاکید کرده که «عملیات اجرایی بخش باقیمانده این پروژه نیازمند انفجار، عملیات سنگبرداری و البته احداث یک تونل ٨٠٠متری است». این انفجارها برای احداث تونل چه عوارضی برای سرخه حصار و خجیر دارد؟
اینکه بدتر است و خطرناکتر. ایجاد تونل نیاز به انفجار کوه و صخرهها دارد. با نخستین انفجار، امنیت آنجا به هم میریزد و تمام حیات وحش آنجا «رم میکنند» و میروند. سالهای سال، با تلاشهای شبانهروزی محیطبانهای مظلوم و سختکوش و با خون جگر خوردنهای ممتد، آنجا را حفظ کرده و جلوی انفجار را گرفتهایم و حالا برای عبور یک اتوبان هر چند مهم، تمام آن حیوانات در آنجا وحشتزده شده و فراری میشوند. این اصل علمی در جهان آزموده شده که امنیت برای حیات وحش بیش از غذا اهمیت دارد و باعث جلب، جذب و ماندگاری حیوان در منطقه است. اگر امنیت نباشد حیاتوحش منطقه در آن نقطه نمیمانند. از طرف دیگر پارک ملی در قانون تعریف دارد. پارک ملی یعنی حتی برای جابهجایی یک سنگ یا کندن یک بوته باید با سازمان حفاظت محیط زیست هماهنگ شده و مجوز داشت. قانون حفاظت و بهسازی این را میگوید. در تمام جهان هم اینطور است و پارکهای ملی بالاترین درجه حفاظتی در جهان را دارند و از نظر امنیت بالاترین کیفیت امنیت را برای حیات وحش باید بسازند. آن وقت اینها میخواهند به خاطر حیاتوحش کوه را منفجر کنند و تونل بکشند؛ این دیگر از عجایب است.
راهکار چیست؟
راهکار را باید کمیته ارزیابی سازمان حفاظت محیطزیست مشخص کند اما آنچه مسلم است این است که باید مسیر تغییر کند و کمی دورتر برود. آیا آن همه اکوسیستمهای ارزشمند و داشتههای محیط زیستی اینقدر ارزش ندارند تا برای حفظشان اتوبان را کمی جابهجا کنیم؟ من این نکته را قبلا هم به مسوولان شهرداری تهران گفتهام. در شورای قبلی آقای چمران آمد و گفت که ما مخالف محیط زیست نیستیم اما این جاده را میخواهیم برای کاهش بار ترافیکی و کمک به محیط زیست بکشیم. من گفتم آقای چمران! کشیدن جاده به خاطر محیط زیست نباید باعث تخریب یک پارک ملی ارزشمند و کم نظیر در منطقه شود که اگر بشود زیانش هزاران برابر از سودش بیشتر است و جبرانناپذیر. همانجا به ایشان گفتم که در هیچ کجای جهان، از پارک ملی جاده و تاسیسات عبور نمیدهند. این میشود «پارک ملی با استاندارد ایرانی» مثل هتلهای چند ستاره ایران. اینها را به آقای قالیباف هم گفتهام.
و سخن آخر؟
چند روز پیش آقای قالیباف لوح قدردانی بابت فعالیتهای محیطزیستی دریافت کردهاند و نسبت به وقوع بحران زیست محیطی در جنوب البرز هشدار دادهاند. خب اگر واقعا ایشان دغدغه دارند چرا در سرخهحصار میخواهند این کار را بکنند و بر آن اصرار هم دارند؟ توصیه من این است که اگر قرار است این همه بلا بر سر پارک ملی سرخه حصار بیاوریم این پارک را از لیست پارکهای ملی خارج کنیم تا آبرویمان بیش از این در سطح جهانی و ملی نرود، بعد هر کاری دلمان خواست در آنجا انجام بدهیم. برج بسازیم، چاه نفت بزنیم و اتوبان عبور بدهیم و ادعا هم نداشته باشیم که نگران محیطزیست هستیم. اول در حیطه مسوولیت خودمان حساس باشیم و بعد نگران دیگر نقاط. نیاییم خواهان معامله پارک پردیسان شویم و بعد بیسر و صدا و چراغ خاموش بولدوزر ببریم در سرخه حصار و درختها را بکنیم و خاک را زیر و رو کنیم و بعد هم بگوییم به خاطر نگرانی برای آهوها میخواهیم کوه را منفجر کنیم و تونل بزنیم. خب این یعنی شما آهوها را خانه خراب میکنی و بعد برایشان قصر میسازی. توصیه میکنم به جای این نمایشها و شعارها دوستان ما ابتدا بروند و تعریف پارک ملی را بخوانند.