سامانه الکترونیکی جامعه محیط زیست

بسمه تعالی

آموزش و پرورش و محیط زیست

وقتـی صحبـت از تاثیـر آموزش‌وپرورش در مسائل زیست‌محیطی به میان می‌آید، مطمئنا کتاب زیست‌شناسی و معلمان زیست‌شناسی اولین مرجعی هستند که انتظار می‌رود اهمیت و ارزش محیط‌زیست را به دانش‌آموزان تفهیم کنند. البته دروس دیگر مثل شیمی، جغرافیا و زمین‌شناسی و در مقاطع پایین‌تر کتاب علوم نیز بانی این هدف محسوب می‌شوند. در این نوشتار با حجم اندک مطالب زیست‌محیطی در این کتب کاری نداریم. به این‌که چند‌درصد این کتب مشکلات فعلی زیست‌محیطی ایران را توضیح می‌دهند و چند‌درصد صفحات آن‌ها به مشکلات احتمالی که در آینده گریبانگیر کشور خواهد شد اشاره دارد نیز کاری نداریم، هدف ما از نگارش این سطور فقط ایجاد یک سوال در ذهن مسئولان آموزش‌وپرورش است؛ آیا ما توانسته‌ایم به کمک نظام آموزش‌وپرورش کشور، شهروندانی خلاق و مسئول نسبت به محیط‌زیست پرورش دهیم؟ 

یادمان باشد که آموزش‌وپرورش با نیرو و پتانسیل عظیمی در ارتباط است؛ 12‌میلیون دانش‌آموز و خانواده‌های آن‌ها. 

تصور کنید اگر جمعیت دانش‌آموزی ایران تصمیم بگیرند در روز جلوی هدر رفتن فقط یک لیوان آب را در منازل خود بگیرند، روزانه 12میلیون لیوان آب معادل سه‌‌میلیون لیتر آب ذخیره می‌شود. این میزان را در هفته، ماه و سال محاسبه کنید. رقم قابل توجهی خواهد شد. برعکس تصور کنید اگر این تعداد دانش‌آموز در روز یک لیوان آب هدر بدهند... مصرف انواع نایلون و ظروف یک‌بار مصرف پلاستیکی و درنتیجه تولید زباله‌های تجزیه‌ناپذیر در مدارس کمتر از ادارات و بیمارستان‌ها نیست. اگر هر دانش‌آموز فقط برای میان‌وعده‌هایی که به مدرسه می‌آورد در هفته حداقل پنج‌ عدد نایلون فریزر مصرف کند، جامعه دانش‌آموزی در هفته 60‌میلیون عدد زباله نایلون فریزر تولید خواهد کرد. حال اگر ما بتوانیم دانش‌آموزان را به سمتی سوق دهیم که در هفته فقط یک عدد از این نایلون‌ها را کاهش دهند، جلوی تولید 576میلیون عدد زباله نایلونی در سال گرفته می‌شود. مسئولان آموزش‌وپرورش، مدیران و معلمان مدرسه چقدر به این مثال‌های ساده توجه کرده‌اند؟ آیا تاثیر فوق‌العاده دانش‌آموزان را در ایجاد مشکلات زیست‌محیطی یا بالعکس، رفع مشکلات زیست‌محیطی می‌توان نادیده گرفت؟ 

دانش‌آموزان بزرگ می‌شوند، خانواده تشکیل می‌دهند و تمام مشاغل و پست‌های کشوری را اشغال خواهند کرد. احساس مسئولیت آن‌ها نسبت به محیط‌زیست یعنی داشتن مسئولانی که برای ساخت جاده‌ها و منازل جلسه می‌گذارند، می‌اندیشند و بهترین راه را برای حفظ درختان انتخاب می‌کنند نه راحت‌ترین راه را. احساس مسئولیت دانش‌آموزان نسبت به محیط‌زیست یعنی داشتن شهروندانی که از ساختن ویلا در محدوده‌های ممنوعه طبیعی چشم‌پوشی می‌کنند نه این‌که قانون را دور بزنند تا مجوز ساخت بگیرند. ایجاد مسئولیت در دانش‌آموزان یعنی داشتن افرادی که چه آب‌بها کم باشد چه زیاد در مصرف آب حسابگر عمل می‌کنند. جایی از قول یک مقام چینی ذکر شد که اگر مردم چین روزی فقط یک قاشق برنج اسراف کنند در مدت کوتاهی چین با بحران غذا مواجه خواهد شد. یک شهروند چینی با چه آموزش‌هایی توانسته اهمیت حتی یک قاشق برنج را در اقتصاد و آینده کشورش درک کند؟ شاید یکی از خوشایندترین اتفاقات نظام آموزش‌وپرورش در چند سال اخیر تدوین سند تحول بنیادین نظام آموزش‌وپرورش باشد. از این نظر این سند خوشایند است که دانش‌آموز در آن برای رد شدن از سد کنکور و دکتر و مهندس شدن تربیت نمی‌شود بلکه این سند به دانش‌آموز به چشم فردی می‌نگرد که قرار است در آینده همشهری شود، هم‌وطن شود و درنهایت، انسان باشد. از مهم‌ترین اصول این سند «پرورش دانش‌آموزانی است که در شناخت مشکلات و معضلات کشور توانمند بوده و در ارائه راه‌حل این معضلات توانایی لازم را کسب کرده باشند.» مطمئنا یکی از مهم‌ترین معضلات فعلی کشور مشکلات زیست‌محیطی است. در فصول مختلف این سند «پرورش افرادی که مسائل زیست‌بوم طبیعی و شهری را به منزله امانات الهی درک و در حفظ و ارتقای محیط‌زیست مهارت و شایستگی‌های پایه را کسب کنند» خواسته شده است. این سند به شدت ما را امیدوار کرده است که در تدوین برنامه درسی ملی جایگاه ویژه‌ای به محیط‌زیست اختصاص داده شود. تنها می‌ماند یک نگرانی، نکند کتاب‌ها تغییر کنند اما آدم‌ها تغییر نکنند. آیا آموزش‌های زیست‌محیطی به گونه‌ای طراحی می‌شوند که اخلاق زیست‌محیطی را در پی داشته باشند؟ 

بهتر است تا جدی شدن سند تحول بنیادین همه معلمان خصوصا ما معلمان زیست‌شناسی، یادمان باشد که هدف از هر آموزشی، تغییر رفتار در دانش‌آموزان است. اگر معلمان عزیز در تدریس همان حداقل‌هایی که از معضلات زیست‌محیطی در کتب درسی گفته شده است به تغییر رفتار دانش‌آموز نمره دهند نه صرفا به پاسخ سوالات کتبی یا شفاهی، می‌توان به آینده روشن‌تری امید بست. چند‌درصد ما معلمان زیست‌شناسی پس از تدریس صفحه 60 و 61 کتاب علوم زیستی، از دانش‌آموزانی که این مباحث را با نمرات عالی پشت سر گذاشته‌اند انتظار مشاهده تغییرات خاص رفتاری داریم؟ مثلا چند‌درصد دانش‌آموزانی که از مبحث آلودگی‌های زیستی نمره 20 گرفته‌اند ظروف دردار را به نایلون فریزر ترجیح می‌دهند؟ چه تعدادی از دانش‌آموزان پس از گذراندن دروس مربوطه الگوی مصرف آب و انرژی منزل خود را اصلاح خواهند کرد؟ اگر تدریس این صفحات کتاب درسی نتواند در دانش‌آموز انگیزه لازم برای تغییر رفتار ایجاد کند یک جای کار می‌لنگد، یا تدریس ما یا محتوای کتاب. چه‌بسا دانش‌آموزانی که در امتحانات کتبی و شفاهی نمره خوبی نمی‌گیرند ولی تغییر رفتار خوبی در ارتباط با مباحث ذکر‌شده از خود بروز می‌دهند، آیا به این دانش‌آموزان در دفتر ثبت نمرات 20خواهیم داد؟ 

 

*کتایون صداقتی زاده، کارشناس ارشد زیست‌شناسی ، ساری آموزش و پرورش ناحیه 2