مقدمه
با در نظر گرفتن وضعیت کنونی و مشکلات محیطزیستی که کشور با آن روبرو است، واضح و مبرهن است که راهبردهای گذشته نه تنها در حفاظت از محیط زیست موفق عمل نکرده است، بلکه شوربختانه در اکثرقریب به اتفاق موارد با شکست مواجه بوده است. حال زمان آن فرا رسیده که عنایت ویژه ای به نفش کارآفرینی سبز در حل مشکلات محیط زیستی شود، چراکه جامعه جهانی بر این عقیده است که یکی از مهمترین راهکارهای برون رفت از چالشهای محیط زیستی پرداختن به کارآفرینی سبز است که به واسطه آن می توان به حفاظت از بوم نظام ها، مقابله با تغییر اقلیم، بهبود وضعیت آب های شیرین، تالاب ها، حفظ تنوع زیستی، کاهش تخریب محیط زیست و جنگل زدایی پرداخت.
ایران امروز ما با مشکلات عدیده محیطزیستی روبرو است. زمینهای زراعی کشور به شدت با مشکل فرسایش، شوری، کاهش مواد مغذی، تخریب زیستی و آلودگی خاک روبرو است. از بعد دریایی اگر بخواهیم وضعیت کنونی کشور را مد نظر قرار دهیم از یک سو در خواهیم یافت که به علت بهره برداری بیش از حد از ماهیها، روشهای نامناسب صید و در نهایت تخریب زیستگاه ماهیها وضعیت مناسبی ندارند. شرایط تالابهای کشور و دریاچه ارومیه نیز بر کسی پوشیده نیست. از سوی دیگر، مشکلات مربوط به آلودگی سواحل به دلیل استفاده از کودها و مواد شیمیایی تاثیر عمدهای بر مناطق ساحلی کشور گذارده است. وضعیت جنگلها و مراتع نیز در اثر قطع درختان و تغییر کاربریهای انجام شده آینده خوشی را برای آنها نوید نمیدهد.
بر اساس پنل بین المللی تغییر اقلیم (IPCC) و سازمان ملل توسعه اقتصادی یکی از اصلی ترین عوامل تخریب محیط زیست است که کشور ایران از این قاعده مستثنی نیست. مسائل محیطزیستی در حال حاضر جز جدایی ناپذیر تجارت به حساب میآید. توافق جمعی موجود بر تجارت سبز صحه میگذارد که باید این مهم را در حل مسائل محیط زیستی دخیل کرد. بر همین اساس باید مسائل محیطزیستی به امری طبیعی برای بقا و شکوفایی هر تجارتی تبدیل شود تا در ادامه بتوان به حل مشکلات کنونی امیدوار بود.کارآفرینی سبز، به عنوان حوزه جدیدی در حفاظت از محیطزیست مطرح شده که به دنبال رفع مشکلات اجتماعی و محیطزیستی است. کارآفرینی سبز اثرات محیطزیستی و جنبههای اجتماعی را در بر می گیرد و همچنین پیامدهای اقتصادی فرصتهای جدید را نیز مدنظر قرار میدهد. با این حال، تلفیق توسعه پایدار و کارآفرینی موضوع جدیدی است که باید در حفاظت از محیطزیست به آن توجه خاص شود. در ادامه سعی شده است به صورت کوتاه جنبههای کارآفرینی سبز معرفی گردد.
کارآفرینی پایدار
اصطلاح کارآفرینی پایدار از دو کلمه پایدار و کارآفرینی تشکیل شده است. ایده پایداری برای اولین بار توسط کمیسیون براتلند در سال 1987 بیان شد. پایداری نیاز به تعادل میان سه بخش اصلی برای توسعه آینده ی نسل بشر دارد: جامعه/اخلاق، اقتصاد و اکولوژی ( که در اصطلاح رایج به 3پی
[1] مشهور شده است). توسعه پایدار به عنوان توانایی فراهم آوردن نیازهای نسل حاضر بدون کاهش دادن توانایی نسلهای بعد برای دسترسی به نیازهایشان مطرح است.
توسعه پایدار بر حفاظت از طبیعت، حمایت از زندگی و جوامع تأکید دارد و در جستجوی فرصتهایی است که به واسطه آنها میتوان تولید و خدمات پر منفعتی را راه اندازی کرد که منفعتهای اقتصادی و غیراقتصادی افراد، اقتصاد و جامعه را به دنبال دارد. طیف وسیعی از تعاریف در رابطه با توسعه پایدار وجود دارد که همگی بر تعادل میان مسائل اقتصادی، اجتماعی و محیطزیستی تـأکید دارند. کارآفرینی پایدار باید این اهداف را به نحو احسن پوشش دهد. بر همین اساس کارآفرینی پایدار را میتوان تعهد دائم اقتصاد برای داشتن رفتاری اخلاقی دانست که منجر به توسعه اقتصادی شده و کیفیت زندگی و کسب و کار را برای خانواده ها، جوامع محلی و جوامع جهانی و همچنین نسل های بعد به دنبال خواهد داشت. کارآفرینی پایدار در بردارنده اهداف توسعه پایدار، فعالیتهای کارآفرینی و رشد اقتصادی است.
کارآفرینی سبز
نظارت و مدیریت اکوسیستمها در اصل پدیدهای پیچیده است، زیرا محیططبیعی و جوامع انسانی با ویژگیهایی چون پیچیدگی، پویایی مداوم، تننوع طبیعی مقیاسهای وسیع و عدم اطمینان شناخته میشوند از این رو حفاظت و مدیریت منابع طبیعی به دلیل ماهیت پیچیده خود نیازمند مدیریت شبکهای و بین رشتهای است. توافق کنشگران مختلف بر روی قانونها و اقدامات، رفع تعارضها، تبادل اطلاعات و رسیدن به سطح مشترکی از دانش از ثمرات این شبکههای مدیریت منابع محیطزیستی است. ضرورت توجه به این شبکهها از دیدگاه کسب مداوم دانش جدید در مدیریت منابع طبیعی، رصد تغییرات محیطزیستی و توجه به شبکهها در مدیریت منابع طبیعی ضروری است.
از سوی دیگر با توجه به پیچیدگی ماهیت بومنظامها بدون وجود نوآوری و کارآفرینی عملاً مدیریت آنها با مشکلات جدی روبرو خواهد شد. تحقیقاتی که به کسب و کارهای نوآورانه در راستای پایداری محیط زیست اشاره دارند در حوزه های کارآفرینی محیطی، کارآفرینی اکولوژیک و کارآفرینی سبز شناخته میشوند.
کارآفرینی سبز به دنبال تولید محصولات و یا خدمات سبز است. همچنین سازمانهایی را شامل میشود که در امر طراحی، ارتقا، قیمت گذاری و توزیع محصولاتی هستند که کمینه و یا هیچ آسیبی به محیط زیست نمیرسانند. از آنجایی که منابع محدود و خواسته های انسانی نامحدود هستند، ضروری است که انسان ها به درکی سبز برسند.
موضوعات مرتبط با این نوع کارآفرینی، حوزهای نوظهور در مطالعات کارآفرینی محسوب شده و تعاریف مختلفی از آن ارائه شده است. مفهوم جدیدی که از کارآفرینی تحت عنوان پیشگیری از آلودگی امروزه مطرح شده است نوعی از کارآفرینی سبز است که در نتیجه آن ضمن واکنش به فرصت بازار آثار منفی بر محیط طبیعی در حالت کمینه خود قرار دارد.
اساس این نوع کارآفرینی، توجه خاص به مسائل اساسی در پایداری محیطزیستی از طریق شناسایی و بهره برداری از فرصتهایی است که کارآفرینی و محیطزیست را به هم پیوند میدهد. در این نوع کارآفرینی کسب و کار سود محور در جستجوی راهکارهایی برای کمینه سازی و رفع مشکلات محیطزیستی است. این نوع کارآفرینی رفتاری نوآورانه و مستقل است و سازمانهایی را شامل میشود که مسائل محیطزیستی را به عنوان هدف محوری و مزیت رقابتی مورد توجه قرار میدهند. از این رو کارآفرینان محیطی نسل جدیدی از عاملان آگاه تغییرات در بوم نظامهای طبیعی به شمار میآیند. اگر یکی از اهداف توسعه به ویژه توسعه پایدار را تمرکز بر حفظ محیط بدانیم سازمانهای مردم نهاد به واسطه سرمایههای عظیم اجتماعی خود در این رابطه نقشی انکارناپذیر خواهند داشت. برهمین اساس باید نقش پررنگ آنها را در راستای دستیابی به پایداری و حفاظت محیطزیست نادیده نگرفت. ضرورت توجه و تمرکز بر سرمایه اجتماعی به عنوان هسته و جانمایه فعالیتهای جمعی امروزه پذیرفته شده است. این موضوع ارتباط مستقیمی با توسعه پایدار و پایداری منابع طبیعی دارد. از این رو یکی از محورهای کلیدی توسعه اقدامات کارآفرینانه NGO های محیطزیستی، موضوع شبکه بندی آنها است، تا از این طریق بتوان از تمام پتانسیل آنها بهره گرفته و اثر همافزایی آنها را در این راستا استفاده کرد.
انواع کارآفرینی سبز
محققین بر این عقیدهاند که دو دسته کارآفرینی سبز وجود دارد، دسته اول، کارآفرینی است که به دنبال سود است و رویکرد اقتصادی را دنبال میکند و دسته دوم رویکرد پایداری را در پیش گرفته است و به تغییر و بهبود وضعیت محیطزیست کمک میکند. در توضیح این طبقهبندی میتوان گفت، این دو در دو سوی کارآفرینی سبز قرار دارند. به این شکل که دریک سو کارآفرینانی وجود دارند که به یک تجارت سبز را شروع می کنند و در سوی دیگر کارآفرینانی وجود دارند که می خواهند تجارت خود را سبز نمایند.
راهکارهایی برای ایجاد کارآفرینی سبز
در راستای ایجاد مشاغل سبز و دستیابی به کارآفرینی سبزمی بایست شرایط را برای شکل گیری آنها فراهم ساخت. مهمترین موارد به قرار زیر است:
اطلاعات دقیق و ارزشمندی را برای کارآفرینان فراهم ساخت، چراکه مهمترین مانع بر سرکارآفرینی سبز عدم اطلاعات با کیفیت است.
ایجاد شبکه و ارتباط میان کارآفرینان و دست اندرکاران میانی برای سهولت کار از طریق سازمان های مردم نهاد.
بازنگری در حمایت مالی از فناوری های دوستدار محیط زیست از طریق بخش های تحقیق و توسعه.
افزایش سرعت تجاری سازی محصولات سبز و فناوری دوستدار محیط زیست.
تامین منابع مالی برای شروع کار.
بهبود دسترسی به بازارهای هدف و یا ایجاد آنها.
تدوین سیاست های واضح و روشن به منظور حمایت از تولید محصولات سبز.
ایجاد انگیزه برای مصرف کنندگان
تدوین سیاستهای حمایتی از کارگران تولید سبز و برگزاری برنامههای آموزشی در راستای ارتقای مهارت آنها.
1. People – Profit – Planet