سامانه الکترونیکی جامعه محیط زیست

پروبیوتیک، پره بیوتیک، سین بیوتیک

 

 پیشگفتار

تحقیقات دانشمندان در سال های اخیر نشان میدهد که رشد، نمو و سلامت انسان در گرو اثر متقابل سه عامل ژن، تغذیه و محیط زیست است. غذای ما از محیط زیست ما به دست می آید و نه تنها مواد لازم برای رشد، تکامل، نگهداری و ترمیم بافت ها و اندام ها را در اختیار بدن می گذارد، بلکه می تواند حاوی ترکیباتی باشد که بر عملکرد ارگان ها و اندام های بدن اثر بگذارد. به این نوع غذاها، غذاهای عملکردی

(Functional Food) گفته می شود.

یک ترکیب عمده از اثر متقابل غذا و محیط زیست وجود میکروارگانیسم هایی است که از طریق خوراک وارد بدن ما می شوند. مانند همه موجودات اطراف ما این میکروارگانیسم ها می توانند مفید یا مضر باشند. میکروارگانیسم ها سالیان دراز به اشتباه، عنوان دشمنان انسان را داشته اند. از این رو تصور می شد باید با تمام آن ها مبارزه کرد. اما امروزه میدانیم که در ساخت داروها، واکسن ها، آنزیم ها، هورمون ها و .... از میکروارگانیسم ها به عنوان یک جزء اصلی در فرایند تولید استفاده می شوند.

در این میان پروبیوتیک ها و پره بیوتیک ها با توانایی تغییر میکروب های روده نقش مهمی به عنوان ترکیبات غذایی فراسودمند در سلامت  انسان ایفا می کنند.

پروبیوتیک هاو پره بیوتیک ها ترکیباتی هستند که در غذاهای عملگرا یا فراسودمند استفاده می شوند وبه واسطه برهم کنش و مکانیسم های خاص در سیستم

گوارش انسان آثار مطلوب خود را اعمال می کنند.

پروبیوتیک(Probiotic)

روده انسان حاوی انواع بسیاری از باکتری های زنده(اعم از مفید، مضر و خنثی) می باشد که همگی آن ها فلور میکروبی روده را تشکیل می دهند. سلامت انسان در گرو توازن این باکتری ها است در غیر این صورت علاوه بر مختل شدن عملکرد روده در یک فرد معمولاً ثابت است هر چند که این فلوردر افراد مختلف ممکن است متفاوت باشد.

فلور میکروبی روده وابستگی زیادی به مواد غذایی هر شخص دارد. بنابراین می توان فلور میکروبی روده را تغییر داد و میکروب های مفید را جایگزین انواع مضر آن کرد.

تعریف واژه پروبیوتیک

واژه پروبیوتیک در اصل کلمه ای یونانی به معنای “برای زندگی” است. طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت پروبیوتیک ها”میکروارگانیسم های زنده ای” هستند که در صورت مصرف به میزان لازم اثرات “سلامت زایی” مطلوبی بر روی میزبان خود دارند.بنابراین می توان پروبیوتیک ها را یکی از دستاوردهای مثبت محققین دانست. این موادمکمل های غذایی میکروبی هستند که از طریق بهبود تعادلی میکروبی روده تاثیرات سودمندی در جهت افزایش سلامتی و توان دفاعی دارند.

 

 

پروبیوتیک ها به دو صورت مصرف می شوند:

· مکمل های غذایی به شکل شربت، قرص، کپسول یا پودر.

· غذاهای غنی شده با پروبیوتیک ها.

پروبیوتیک های رایج شامل گونه های مختلف باکتری های تولید کننده اسید لاکتیک(مانند لاکتو باسیلوس و بیفیدو باکتریا) و همچنین بعضی گونه های مخمر هستند. امروزه پروبیوتیک ها علاوه بر انسان در تغذیه دام و طیور نیز استفاده می شوند. میکروارگانیسم های یک ترکیب پروبیوتیک علاوه بر اینکه نباید سمی یا بیماری زا باشد باید قابلیت آثار مفید را دارا باشد. همچنین نسبت به اسید معده و نمک های صفرایی مقاوم بوده تا به صورت زنده و فعال و کافی به روده برسند. مهمتر  از همه اینکه با فلور طبیعی روده همخوانی و قرابت داشته باشند.

تاریخچه

پیشینه استفاده از میکروارگانیسم های زنده در غذا به منظور حفظ و بهبود سلامت  انسان بسیار طولانی است. 76 سال قبل از میلاد مسیح مورخی رومی استفاده از فرآورده های تخمیری شیر را به منظور درمان گاسترو آنتریت توصیه نمود. فرضیه پروبیوتیک ها به زمانی بر می گردد که یک پزشک روسی به نام “متچنیکف” در سال 1907 میلادی متوجه شد مصرف نوعی ماست تخمیر شده از شیر سبب طول عمر و حفظ سلامت روستاییان بلغاری شده است. اولین مطالعات بالینی بر روی پروبیوتیک ها در دهه 1930 در

مورد اثربخشی در یبوست انجام شد. از آن به بعد تعداد این تحقیقات و مطالعات افزایش یافته است و کماکان ادامه دارد.

ولی اصطلاح پروبیوتیک برای اولین بار در سال 1965 توسط  دو دانشمند به نام های لایلی و استیل ول برای شرح اثر تقویت کنندگی یک میکروارگانیسم روی رشد میکروارگانیسم دیگری به کار برده شد. از سال 2006 به بعد در کتاب های مرجع پزشکی در مورد تأثیر پروبیوتیک ها در درمان و پیشگیری بیماری ها بحث شده است.

هرچند چگونگی مکانیزم عمل پروبیوتیک ها کاملاً شناخته شده نیست، ولی به نظر برخی دانشمندان پروبیوتیک ها اثرات مثبت خود را از طریق مکانیزم های زیر اعمال می کنند:

تعدیل Ph روده – مسدود کردن جایگاه اتصال باکتری های بیماری زا – تولید ترکیبات ضد باکتری های مضر – تقویت عملکرد غشا روده – رقابت برای جذب مواد غذایی – تحریک سیستم ایمنی اختصاصی و غیر اختصاصی.

فواید پروبیوتیک ها

· بهبود عملکرد دستگاه گوارش، درمان بیماری های گوارشی مانند: یبوست، سندروم روده تحریک پذیر، کولیت روده ای، اسهال ناشی از انتی بیوتیک ها و اسهال مسافرین و بهبود عدم تحمل لاکتوز،  عفونت های هلیکو باکتر پیلوری و ....

· پیشگیری و درمان عفونت های دستگاه ادراری و تناسلی

· بهبود عملکرد سیستم ایمنی و بالا بردن توان دفاعی بدن

· اثرات ضد سرطانی و درمان سرطان روده(کولون)، کبد و پستان

· افزایش هضم و جذب مواد معدنی و سنتز ویتامین ها در روده

· کاهش کلسترول و فشار خون

· کم کردن ریسک ابتلا به پوسیدگی دندان و کاهش بیماری های لثه و عفونت های قارچی در محیط دهان

· موثر در درمان چاقی

· موثر در درمان دیابت نوع دو

 

نکات مهم درباره مصرف پروبیوتیک ها

مکمل های غذایی که به صورت قرص در حال حاضر در بازار ایران بیشتر وارداتی هستند باید حتما دارای­روکش محافظ باشند تا باکتری های مفید حین عبور از معده در اسید معده از بین بروند.

· فرآورده های اثربخش پروبیوتیک تا زمانی است که پروبیوتیک مصرف شود و با مصرف کوتاه مدت پروبیوتیک نمی توان خود را یک عمر بیمه کرد و مصرف این مواد باید مداوم باشد.

· افرادی که آنتی بیوتیک مصرف می کنند، دچار اسهال، عفونت های مخمری مهبل و یا دچار سوء تغذیه هستند در الویت مصرف پروبیوتیک ها قرار دارند.

· استارترهای ماست با اسم علمی لاکتو باسیلوس بولگاریکوس و استرپتو کوکوس ترموفیلوس پروبیوتیک محسوب نمی شود، بنابراین نمی توان گفت ماست یک ماده پروبیوتیک طبیعی است.

· فرآورده های لبنی و میوه ای بهترین حامل پوبیتیک ها محسوب می شوند.

پره بیوتیک(Prebiotic)

پره بیوتیک ها کربوهیدرات های غیر قابل هضمی هستند که به طور انتخابی سبب رشد و فعالیت  فلور میکروبی مفید روده ای شده و بدین وسیله اثرات سودمندی روی میزبان اعمال می کنند. به عبارت ساده تر پره بیوتیک ها خوراک لازم برای باکتری های مفید روده را تأمین کرده و بدین ترتیب زمینه غلبه آن ها بر باکتری های مضر را فراهم ساخته و نتایج ثبت آن ها را تقویت خواهند کرد.

پره بیوتیک ها در شرایط خاصی می توانند مفید باشند، از جمله این که نباید در معده تأثیر پذیرفته و یا جذب شوند بلکه باید در محیط روده و توسط فلور میکروبی روده تخمیر شده و در نهایت به منظور اعمال اعمال آثار مفید، رشد، تکثیر و فعالیت های باکتری های مفید روده را تحت تأثیر قرار دهند.

پره بیوتیک ها به طور طبیعی در غلات، سیر، پیاز، کنگر کوهی، عسل، موز، تره، مارچوبه، سیب زمینی، کاسنی و ... یافت می شوند و یا اینکه به صورت افزودنی یا سنتتیک در غذاها  و نوشیدنی های غنی شده، لبنیات و ... یافت می شود. از مهم ترین پره بیوتیک ها به اینولین، پلی دکستروز و اولیگوساکاریدهایی نظیر به فروکتواولیگوساکارید و گلیکواولیگوساکارید می توان اشاره کرد.

نحوه عملکرد پره بیوتیک ها

پره بیوتیک ها ظرفیت بالایی در تعدیل کلونی های میکروبی روده و نیز کاهش کلونی سازی باکتری های بیماری زای روده ای دارند. آن ها با اتصال به گیرنده های باکتری های بیماری زا اجازه کلونی سازی و جایگزینی به آن ها را نداده و به این ترتیب باکتری های مضر را از حفره روده خارج می کنند.

در واقع اثر اصلی پره بیوتیک ها تأثیر مثبت بر رشد و فعالیت باکتری های مفید روده می باشد. هم چنین با خاصیت جذب آب برای درمان یبوست نیز مفید است.

سین بیوتیک (synbiotic)

سین بیوتیک ها در واقع ترکیب پروبیوتیک و پره بیوتیک میباشد. سین بیوتیک ها میتوانند در بهبود عملکرد سیستم گوارش بسیار موثر باشند. محصولات سین بیوتیک پس از رسیدن به روده فعالیت خود را آغاز می کنند.

باکتری ها(پروبیوتیک ها) شروع به بازسازی فلور روده ای نموده و کربوهیدرات ها(پره بیوتیک ها) نیز که مواد غذایی اختصاصی باکتری های مفید روده هستند شرایط رشد و فعالیت را برای باکتری های مفید مهیا می کنند. سین بیوتیک ها بر روی بیماری های روده ای و بازسازی فلور نرمال بسیار موثرند.

شایان ذکر است تحقیق و مطالعه در مورد میزان، مدت و نحوه مصرف این گونه محصولات همچنان ادامه دارد و موضوع بحث در مجامع علمی است.