سامانه الکترونیکی جامعه محیط زیست

تالاب بین المللی گاوخونی گنجینه بسیار ارزشمند کویر مرکزی ایران

 تالاب ها از مهم‌ترین اکوسیستم‌ها می‌باشند که ارزش‌های گوناگونی دارند از جمله: کنترل آب‌های زیرزمینی، تعدیل شرایط اقلیمی، کنترل سیلاب‌ها، تصفیه طبیعی آب، پالایش‌و جذب آلاینده‌ها، پاکسازی هوا، ذخیره کربن، زیستگاه گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری، تأمین غذا، ایجاد مناظر زیبا برای تفریح و گردشگری، ایجاد ارزش‌های فرهنگی‌و‌... . به طوریکه مشخص شده ارزش هر هکتار تالاب حدود 200 برابر یک هکتار کشاورزی و 20 برابر یک هکتار جنگل در تأمین نیازهای جوامع انسانی نقش دارند. به‌منظور حفاظت از این زیست‌بوم‌های ارزشمند، کنوانسیون رامسر به عنوان قدیمی‌ترین معاهده بین المللی با موضوع حفاظت از طبیعت در جهان به امضا رسیده که 18 تالاب ایران از جمله تالاب گاوخونی در آن ثبت گردیده و اکنون به 22 تالاب افزایش یافته، اما اهمیت تالاب گاوخونی در چیست؟

تالاب گاوخونی که در دوران سوم زمین شناسی بوجود آمده به عنوان تنها دریاچه آب شور دائمی در فلات مرکزی ایران و در دل کویر واقع شده و از اطراف توسط ناهمواری های مختلف از جمله تپه های شنی، گستره های نمکی و کویری و جنگل زار احاطه شده است. که می توان آن را یکی از زیباترین تالاب های موجود در فلات مرکزی ایران به شمار آورد که سه اکوسیستم مجزا در کنار هم هستند: 1. اکوسیستم کویری و تپه های شنی 2. اکوسیستم جنگل های درختچه ای و نی زار 3. اکوسیستم های آبی. در قسمت غرب تالاب، تپه های شنی روان قرار دارد، حضور تالاب گاوخونی در مجاورت این تپه ها سبب تثبیت تپه های شنی شده است و فاصله آنها با شهر و روستاهای مچاورتا کنون حفظ شده است.ولی در نتیجه ی خشک      شدن تالاب، حرکت شن های روان به سمت شهر ها خطری است که اصفهان و کشور را تهدید می کند.

 بخش هایی از تالاب به ویژه در قسمت شمالی و در محل   ورود رودخانه زاینده رود به تالاب پوشش گیاهی انبوه و متراکمی دارد که درختچه های گز و تاغ قسمت اعظم رویش های آن را تشکیل می دهد. در بررسی هایی که موجود است (ازجمله کتاب: اصفهان ره آورد زاینده رود. کتاب سیمای طبیعی رودخانه زاینده رود. کتاب تالاب بین المللی گاوخونی و ... و تعدا کثیری از پایان نامه‌های دانشجویی در دهه 70) حداقل 63 گونه گیاهی در قالب 14 جامعه گیاهی در قسمت شمالی تالاب شناسایی و معرفی شده است. تأثیر این پوشش در جلوگیری از گسترش کویر، حفظ حیاوت وحش، ایجاد زیستگاه مناسب برای پرندگان آبزی مهاجر، کاهش شوری آب، تأمین علوفه دام و... بسیار حیاتی است.

 در قسمت شرق و شمال آن ارتفاعات بلندی از قبیل کوه  سیاه و کوه چاه خزانه و کوه ندوشن است که از سه سمت تالاب را محصور کرده اند. در جنوب آن نیز زمین های پست و کویری وسیعی از جمله کویر طاقستان قرار دارد. تالاب گاوخونی یکی از مهم ترین زیستگاه های پرندگان آبزی در کویر مرکزی ایران است. در بررسی های دهه 70 تعداد پرندگان شناسایی شده 149 گونه بوده که تعدادی  پرندگان بومی، تعدادی مهاجر فصلی و تعدادی مهاجر عبوری بوده اند. تعداد گونه‌های پرندگان 149، تعداد گونه‌های پستانداران 69، تعداد گونه‌های خزندگان 51،

 

تعداد گونه‌های ماهیان 3، تعداد گونه‌های نادر پرندگان  32، تعداد گونه‌های نادر پستانداران 13، تعداد گونه های نادر خزندگان 6. که متاسفانه در اثر نرسیدن آب به تالاب، بسیاری از جانوران و گیاهان نابود شده اند.

و شهر ورزنه که به خاطر پوشش زنان و گویش مردمش که شاخه ای از زبان پهلوی ساسانی و پارسیک جنوبی است، استثنایی می باشد، اکنون در شرف متروک شدن می باشد. خشک شدن تالاب همچنین باعث از بین رفتن چرخه اکوسیستم و پایین رفتن سطح آب های زیرزمینی و فرو نشست زمین می شود. شن های روان می تواند تمدن پا گرفته در طی هزاران سال در کنار زاینده رود را به ورطه نابودی بکشاند. از سال 1379 دیگر از زاینده رود آبی به تالاب گاوخونی نرسیده است‌و تنها بخش کوچکی در مرکز تالاب به علت زهکشی از مابقی حوضه زنده است که آن نیز در شرف نابودی است. از بین رفتن چنین گنجینه ارزشمند در کویر مرکزی ایران، فاجعه ای برای سرمایه ملی و کشور ایران است.