به نام خدا
به مناسبت روز جهانی" علم در خدمت صلح و توسعه"
امروز نوزدهم آبان 1393 برابر با نهم اکتبر 2014 میلادی ، روز جهانی"علم در خدمت صلح و توسعه" نام گرفته وبه همین مناسبت ، هفته ای با عنوان هفته ی ترویج علم توسط انجمن ترویج علم ایران در نظر گرفته شده است که از 18 تا 23 آبان در مراکز علمی مختلف ، هر روز به یک موضوع می پردازد که با کارگاه های آموزشی و تخصصی همراه است که علاقمندان می توانند از طریق سایت ها، اطلاعات مربوط به برنامه ی مذکور رادریافت کنند . ظاهرا"مقرر شده است که این روز از سال آینده در تقویم رسمی کشور ما نیز ثبت شود که جای بسی خرسندی است .
به دلیل ارتباط موضوع با علم، دانش، خرد واندیشه ، سخن را با چند بیت پرمغز از شاهنامه ی حکیم فردوسی آغاز می کنم :
به نام خداوند خورشید و ماه که دل را به نامش خرد داد راه
جز او را مدان کردگار سپهر فروزنده ی ماه و ناهید و مهر
“به دانش گرای و بدو شو بلند چو خواهی که از بد نیابی گزند”
ز دانش در بی نیازی بجوی و گر چند سختیت آید به روی
ز نادان بنالد دل سنگ و کوه ازیرا ندارد بر کس شکوه
“توانا بود هر که دانا بود ز دانش دل پیر برنا بود”
براستی که هرکه داناست ، توانا نیز هست.امروز، روز جهانی"علم در خدمت صلح و توسعه"است. فردوسی به عنوان یک ایرانی حکیم و دانشمند، قرن ها پیش در ابیات فوق، اهمیت و کاربرد خرد و دانش را به شکلی روشن ، شاید حتی قبل از آنکه در دنیای پیشرفته ی کنونی، با این تاکیدمطرح شود، بیان کرده است واین مطلب گواه آن است که ایرانیان مسلمان ، درصورت توجه به دین و آیین پیشینیان خود،پیشروان علم و دانش بودند و لازم است در حال و آینده نیز اینگونه باشند .
درفرصت کوتاه این بحث، لازم است چند کلید واژه را با هم بازخوانی کنیم تا به فصل مشترکی از مفاهیم مورد نیاز برای تحقق اهداف خود ،یعنی بهره برداری از علم برای رسیدن به صلح و بدنبال آن، توسعه که بی تردید باید پایدار باشد، دست یابیم.
کلیدواژه های مورد نظربرای طرح موضوع علم ، آموزش ، مهارت ، محیط زیست ، صلح و توسعه است که با توجه به مجال کوتاه این نوشتار ، به شکل مجمل به هریک می پردازیم .
تعریف برخی از کلیدواژه های فوق ، به ما کنک می کند تا ارتباط بین آنها را با موضوع اصلی ، بهتر در یابیم :
علم در زبان فارسی معادل هر نوعی از
دانش (Knowledge) است که شامل هر نوع آگاهی نسبت به اشیاء، پدیدهها، روابط و غیرهاست که یک تعریف عام ازعلم است. در مقابل آن ، مفهوم علم بهطور خاص وجود دارد که معادل واژه انگلیسی (Science) است و از ریشه ی لاتینی «ساینتیا» به معنای دانستن گرفته شدهاست و متناظر با آن بخشی از دانش بشری است که از طریق روشهای تجربی حاصل شدهاست و قواعد علوم تجربی بر آن حاکم است.ارسطو هم علم را مجموعهای از آگاهیهای قابل اتکا میداند که از لحاظ منطقی و عقلانی قابل توضیح باشند. ( ویکی پدیا )
آموزش فرایند یاد دادن یا فراگرفتن دانش ، مهارتها و ارزشهاست( فرهنگ واژه های مصوب فرهنگستان) . تجربهای است مبتنی بر یاد دادن و یادگیری که هدف از آن ایجاد تغییرات نسبتا" پایدار درفرد است تا او را قادر به انجام کار، بهبود بخشی تواناییها، کسب و یا تغییر مهارت، دانش، نگرش و رفتار اجتماعی نماید.
آنچه ما به عنوان یک چالش در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر، بخصوص کشورهای در حال توسعه با آن روبرو هستیم، مسایل مرتبط با آموزش است مسایلی مانند: شناسایی راهکارهای آموزشی نوین علمی، عملی، کاربردی و راهگشا، محتوای آموزشی متناسب با مخاطب مورد نظر، کمبود نیروی انسانی متخصص، تجهیزات نرم افزاری و سخت افزاری و ازهمه ی اینها مهم تر وضروری تر،کمرنگ بودن باور مسوولان و تصمیم سازان کشور در خصوص نقش اعجاب آورآموزش به عنوان زیرساخت بنیادین در امور اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی جامعه .
مهارت به معنى زيركى و رسايى در كار و استادى و زبردستى است ( فرهنگ دهخدا) و در واقع قابليت يادگيرى يا استعداد انجام يا پيشبينى نتايج با حداقل صرف زمان و انرژى است.
سازمان جهانى بهداشت مهارتهاى زندگى را چنين تعريف نموده است: توانايى انجام رفتار سازگارانه و مثبت به گونهاى كه فرد بتواند با چالشها و ضروريات زندگى روزمره خود كنار بيايد. به طور كلى مهارتهاى زندگى عبارتند از توانايىهايىكه منجر به ارتقاى بهداشت روانى افراد جامعه، غناى روابط انسانى، افزايش سلامت و رفتارهاى سالم در سطح جامعه مىگردند.
برخی از صاحب نظران ، مهارت را هنر تبديل «علم» به «عمل» دانستهاند که این تعبیر، همان لکنتی است که ما را در رسیدن به بسیاری از اهدافمان در سطح کلان و آنچه دراسناد بالادستی ترسیم کرده ایم ، دچار مشکلات قابل تامل و توجه کرده است .
مهارت متاسفانه کلیدواژه ی جا افتاده ای است که اگرنگوییم درهمه ی فرآیند های آموزشی ، تربیتی و پژوهشی ما مغفول مانده است ، می توانیم بگوییم در اکثریت قریب به اتفاق آن ها این کمبود به وضوح مشاهده می شود.آنچه در دنیای امروز بشربسیار به آن نیازمند است آموزش هایی است که منجر به کسب مهارت در گروه مخاطب خود شود و نیزآنچه امروزه چالش های فراوانی را در حوزه ی محیط زیست بوجود آورده ،کافی نبودن دانش، مهارت و تجربه در این حوزه ، در دستگاه های دولتی و خصوصی است که منجر به پیامدهای غیرقابل جبران زیست محیطی شده است .
بنابراین می توان ارتباط این کلیدواژه ها با یکدیگر و با موضوع این نشست را اینگونه بیان کرد که علم و دانش بشر در گستره ی کره ی زمین که به دهکده ی جهانی ازآن یاد می شود ، در صورتی برای مردمان حال حاضر و نسل های آینده سودمند خواهد بود که با شناخت صحیحی از مسایل ، مشکلات و چالش های کنونی ، تکنیک ها و روش های آموزشی نوین،کار بردی و راهگشا را کشف و شناسایی کرده و در خدمت ایجاد یا افزایش مهارت سرمایه های اجتماعی در جوامع بشری قرار دهد و پرواضح است که تنها در این صورت تحقق انتظارات بينالمللي از برنامههاي ملي توسعه براي آموزش محيط زيست و سایر اهداف آموزشی ونیز توسعهي پايدار، میسر خواهد شد .
ناگفته پیداست که جهانی که درآن انسان ها صاحب علم ، دانش و خرد بوده و بدنبال آن از مهارت ها و قابلیت های لازم برای بهره برداری از منابع طبیعی و ثروت های ملی و جهانی برخوردار باشند و نیز بخوبی براین امر آگاهی داشته باشند که مفاهیمی مانند رفاه ، سلامت ، بهداشت روحی و روانی و امنیت ، مولفه های اجتماعی هستند که درصورت رخداد همگانی آن ها ، می توانند پایدار بمانند ، کمتر شاهد فجایعی مانند جنگ ، خونریزی،کشتار و در پی آن تخریب محیط زیست و خسارت های سنگین و غیرقابل جبران به منابع طبیعی که عناصر حیاتی زندگی انسان ها و سایر جانداران هستند ، خواهیم بود .
لازم به تاکید است که توسعه آنهم به شکل پایداردر یک جامعه ، یک کشور، یک منطقه ، یک قاره و در سراسرجهان ، از صلح وثبات پدیدار می شود وبرهم زدن نظم جهانی از روی بی خردی و نا آگاهی ،پیامدهای سخت ، سنگین و غیر قابل بازگشتی خواهد داشت که بی تردید نه کره ی زمین و نه ساکنانش را تاب تحمل آن نیست.